NoiChon.comNơi Chốn
Giữ tên đất, tên làng cũ

Hỏi người già về tên xóm, tên đồng, tên bến xưa: bộ câu hỏi và cách ghi lại

Những tên xóm, tên đồng, tên bến chỉ còn trong trí nhớ người lớn tuổi. Chọn lúc hỏi, bộ câu hỏi theo nhóm, cách ghi âm, ghi cách đọc và những lỗi khi hỏi.

Young Vietnamese woman walking slowly beside her grandmother along a narrow canal path in the Mekong Delta, the grandmother pointing toward the water, rear view, soft morning haze

Muốn giữ tên xóm, tên đồng, tên bến xưa thì phải hỏi người lớn tuổi từng sống ở đó, vì những tên này phần lớn không có trên giấy tờ hay bản đồ nào. Cách hỏi hiệu quả nhất là hỏi theo từng nhóm nơi chốn, hỏi bằng gợi ý cụ thể, ghi lại đúng cách đọc của người kể và kiểm lại ở một buổi sau.

Bài này đưa một bộ câu hỏi chia theo nhóm (xóm, đồng ruộng, sông nước, chỗ công cộng), cách chọn lúc và chỗ hỏi, cách ghi âm và ghi chép sao cho người sau dùng được, và những lỗi làm buổi hỏi chuyện trở thành buổi tra hỏi. Ví dụ trong bài là giả định.

Vì sao phải hỏi sớm và hỏi trực tiếp

Tên xã, tên huyện có trên giấy. Tên thôn, ấp còn có trong sổ sách của xã. Nhưng tên một cánh đồng, một cái gò, một bến nước hay một khúc sông thì phần lớn chỉ sống trong miệng người làng. Khi ruộng thành khu dân cư, bến đò thành cầu, ao làng bị lấp, thì người dưới năm mươi tuổi đã không còn gọi những tên ấy nữa.

Ví dụ giả định: bà Sáu, tám mươi hai tuổi, sống với con gái ở Cần Thơ. Bà lớn lên ở một ấp ven sông, thuộc lòng tên từng con rạch, từng cái vàm, chỗ nào ngày xưa có lò gạch, chỗ nào có cây gáo to. Cháu bà là Vy, hai mươi sáu tuổi, chỉ nhớ mang máng vài tên khi theo mẹ về quê dịp Tết. Nếu Vy không hỏi, khi bà đi rồi, cả một lớp tên cũng đi theo.

Hỏi trực tiếp còn vì một lý do nữa: cách đọc. Nhiều tên đất được gọi theo giọng địa phương, có khi một chữ đọc khác hẳn chữ viết. Chỉ nghe người trong vùng nói mới ghi được đúng.

Chọn lúc và chỗ hỏi

Hỏi lúc người lớn khoẻ và rảnh. Buổi sáng sau bữa sáng hoặc buổi chiều mát thường tốt hơn buổi tối mệt. Mỗi lần ba mươi tới bốn mươi lăm phút là vừa; hỏi dài quá thì người già mệt, câu trả lời sau sẽ ngắn dần.

Hỏi tại chỗ nếu được. Đi bộ cùng ông bà một đoạn đường làng, ngồi ở bờ ao, đứng ở đầu cầu. Cảnh trước mắt gợi nhớ nhanh hơn mọi câu hỏi. Nếu không về quê được, ảnh cũ chụp ở quê là thứ thay thế tốt nhất.

Hỏi ít người một lúc. Một hai người lớn tuổi cùng ngồi thì hay, vì họ nhắc nhau. Đông quá thì người nói to át người nói nhỏ, và người hay quên sẽ im luôn.

Hỏi nhiều buổi ngắn thay vì một buổi dài. Sau buổi đầu, người già thường nghĩ tiếp vài ngày rồi nhớ ra thêm. Buổi thứ hai hay buổi thứ ba thường cho nhiều tên hơn buổi đầu.

Mang theo chút gì để ngồi lâu. Ấm trà, đĩa bánh, cái quạt nan. Buổi hỏi chuyện giống một buổi ngồi chơi hơn là buổi làm việc thì người kể thoải mái hơn nhiều.

Bộ câu hỏi theo từng nhóm nơi chốn

Hỏi theo nhóm giúp người kể "đi" lần lượt qua từng góc làng trong đầu, thay vì nhớ đâu nói đó. Mỗi nhóm vài câu mở đầu, sau đó hỏi tiếp theo những gì người kể nói ra.

NhómCâu hỏi mẫuHỏi tiếp
Xóm, ngõ"Hồi bà còn nhỏ, xóm mình gọi là gì? Xóm bên cạnh tên gì?"Vì sao gọi vậy, nhà ai ở đầu xóm
Đồng ruộng"Ruộng nhà mình ngày xưa ở cánh đồng nào? Cánh đồng đó gọi là gì?"Đồng đó trồng gì, mùa nào ngập
Gò, bãi, đất cao"Có cái gò nào mà trẻ con hay ra chơi không?"Gò đó nay còn không, thành gì rồi
Sông, rạch, bến"Ngày xưa đi chợ thì xuống bến nào? Bến đó tên gì?"Đò ai chèo, bến nay còn không
Ao, giếng, mương"Nhà mình gánh nước ở giếng nào?"Giếng của ai, nước ngọt hay lợ
Chỗ công cộng"Chợ, trường, sân phơi ngày xưa ở chỗ nào, người ta gọi là gì?"Trường học mấy lớp, chợ họp ngày nào
Đường đi"Từ nhà mình ra chợ thì đi qua những đâu?"Đoạn nào có cây to, có cầu khỉ

Câu hỏi "đi từ đâu tới đâu thì qua những chỗ nào" là câu được việc nhất. Người kể sẽ tự liệt kê một chuỗi tên theo đúng thứ tự trên mặt đất, bạn chỉ việc ghi.

Ghi âm và ghi chép cho người sau dùng được

Nếu chỉ ghi âm mà không ghi chép, mười năm sau sẽ có cả chục tệp âm thanh không ai mở nghe. Làm thế này:

  1. Xin phép trước khi ghi âm. Nói rõ ghi để giữ cho con cháu, không đăng lên đâu nếu chưa hỏi lại.
  2. Đặt điện thoại gần người kể, tắt quạt, tránh chỗ có tiếng xe.
  3. Mở đầu tệp ghi bằng một câu: hôm nay ngày mấy, ai kể, ai hỏi, ở đâu.
  4. Trong lúc nghe, ghi tay ra giấy các tên vừa nghe được, viết theo âm, chưa cần đúng chính tả.
  5. Hết buổi, đọc lại từng tên cho người kể nghe và hỏi: "Con viết vậy được không, bà đọc lại giùm con?".
  6. Trong ngày, chép sạch thành danh sách: tên, loại nơi (đồng, gò, bến...), vị trí theo lời kể, chuyện đi kèm, người kể.
  7. Đặt tên tệp ghi âm theo ngày và tên người kể, lưu chung chỗ với danh sách.

Bước 5 quan trọng hơn ta tưởng. Có những tên nghe qua máy rất giống nhau, chỉ khi người kể đọc chậm lại mới phân biệt được.

Ghi cách đọc và nghĩa của tên

Tên đất dân gian thường có nghĩa, nhưng không phải lúc nào cũng dễ đoán. Một cánh đồng có thể được gọi theo hình dáng, theo một cái cây, theo họ của người khai phá, theo một chuyện xảy ra ở đó. Thay vì tự giải thích, hãy hỏi: "Sao người ta gọi vậy hả bà?". Câu trả lời có khi là một chuyện kể dài, có khi chỉ là "xưa giờ gọi vậy".

Nếu người kể không biết vì sao, ghi đúng như vậy: "bà không rõ vì sao gọi vậy". Đừng điền nghĩa theo cảm nhận của mình. Người sau đọc sẽ tưởng đó là lời bà nói.

Về cách đọc, ghi hai dòng: dòng viết theo chính tả phổ thông và dòng ghi cách người địa phương đọc nếu khác. Ví dụ giả định: tên viết là "Rạch Ông", nhưng bà đọc gần như "Rạch Ôn". Không cần ký hiệu phiên âm phức tạp, chỉ cần viết theo cách mà người cùng vùng đọc lên thấy giống.

Ghi thêm từ chỉ loại địa hình mà người kể dùng: vàm, lung, bàu, cồn, gò, đìa, xẻo. Những từ này mang theo hiểu biết về đất và nước của vùng, nhiều từ người trẻ đã không dùng nữa. Hỏi luôn nghĩa của từng từ, vì mỗi vùng hiểu một khác.

Những lỗi biến buổi hỏi chuyện thành buổi tra hỏi

Hỏi dồn liên tiếp. Đọc một tràng câu hỏi chuẩn bị sẵn khiến người già thấy như đang bị kiểm tra. Hỏi một câu, đợi, nghe hết, rồi mới hỏi tiếp.

Sửa lời người kể. "Không phải đâu bà, trên bản đồ ghi khác mà." Câu này làm người kể mất hứng ngay. Nếu thấy vênh, ghi lại cả hai và hỏi nhẹ nhàng ở buổi sau.

Hỏi câu có sẵn đáp án. "Cánh đồng đó gọi là đồng Trên phải không bà?" thì người già hay gật cho xong. Hỏi mở: "Cánh đồng đó gọi là gì hả bà?".

Ngắt lời khi người kể đi lạc đề. Chuyện đi lạc thường lại là chuyện hay. Để người kể nói hết, ghi lại, rồi kéo về bằng một câu nhẹ.

Chỉ chăm chăm hỏi tên. Người kể nhớ nơi chốn qua chuyện. Hỏi "hồi đó ở bến đó có chuyện gì vui không" thì tên sẽ tự đến.

Khi người kể nhớ chập chờn

Không phải người lớn tuổi nào cũng còn trí nhớ minh mẫn. Có người nhớ rất rõ chuyện sáu mươi năm trước nhưng quên chuyện sáng nay; có người nhớ lúc được lúc không. Với những người này, cách hỏi cần nhẹ hơn nữa.

Đừng biến buổi hỏi thành bài kiểm tra trí nhớ. Nếu người kể không nhớ ra, nói luôn "dạ không sao, để bữa khác bà nhớ thì kể con nghe" rồi chuyển sang chuyện khác. Cảm giác bị hỏi mà không trả lời được làm người già buồn và ngại cho những lần sau.

Gợi nhớ bằng giác quan thường hiệu quả hơn hỏi thẳng: nấu một món quê, mở một bài hát cũ, đưa xem một tấm ảnh. Nhiều người lớn tuổi đang chập chờn bỗng kể vanh vách khi ngửi mùi khói rơm hay nghe một câu hò.

Khi ghi lại, đánh dấu những tên được kể trong lúc người kể không chắc, và hỏi người thân khác để kiểm. Ghi như vậy không phải vì nghi ngờ người kể, mà để người sau biết tên nào đã chắc, tên nào cần hỏi thêm. Và hãy giữ tệp ghi âm cẩn thận: giọng của ông bà lúc đó, dù kể đúng hay sai, cũng là thứ con cháu sẽ quý.

Kiểm lại và đối chiếu sau buổi hỏi

Một danh sách tên đất dân gian sẽ đáng tin hơn nhiều nếu được kiểm lại theo vài cách đơn giản:

  • Hỏi lại cùng người kể ở một buổi khác, đọc danh sách và xem có tên nào người kể sửa không.
  • Hỏi thêm một người lớn tuổi khác cùng xóm. Tên nào cả hai đều nhớ là tên chắc.
  • Tên nào chỉ một người nhớ thì vẫn giữ, ghi chú "chỉ bà Sáu nhớ".
  • Nếu có dịp về quê, đi đến tận chỗ cùng người kể, chụp một tấm ảnh cảnh hiện nay, không cần có người trong ảnh.
  • Đánh dấu tên nào nơi đó nay vẫn còn gọi, tên nào chỉ còn trong trí nhớ.

Vy trong ví dụ sau ba buổi có được hai mươi mấy tên: tên rạch, tên vàm, tên một cái gò mả cũ, tên chỗ đặt lò gạch. Bảy tên được cả bà và một bà cụ hàng xóm cùng nhớ. Danh sách ấy giờ nằm ở trang đầu cuốn sổ của gia đình, kèm tệp ghi âm giọng bà.

Câu hỏi thường gặp

Nên hỏi ông bà về tên đất cũ vào lúc nào?

Nên hỏi lúc ông bà khoẻ và rảnh, như buổi sáng sau bữa sáng hoặc chiều mát, mỗi lần chừng ba mươi đến bốn mươi lăm phút. Hỏi nhiều buổi ngắn thường được nhiều tên hơn một buổi dài.

Câu hỏi nào giúp người già nhớ ra nhiều tên đất nhất?

Câu hỏi về đường đi, như từ nhà ra chợ thì đi qua những chỗ nào. Người kể sẽ tự đi lại con đường trong trí nhớ và nêu tên từng chỗ theo đúng thứ tự trên mặt đất.

Có cần xin phép trước khi ghi âm lời ông bà kể không?

Nên xin phép và nói rõ ghi để giữ cho con cháu, chưa đăng ở đâu. Người lớn tuổi biết đang được ghi âm thì thường nói cẩn thận và rõ hơn, và cũng thấy được tôn trọng.

Người kể không biết vì sao một nơi có tên như vậy thì ghi thế nào?

Ghi đúng là người kể không rõ vì sao gọi vậy. Đừng tự điền nghĩa theo cảm nhận, vì người đọc sau sẽ tưởng đó là lời người kể. Có thể hỏi thêm người lớn tuổi khác cùng xóm.

Hai người lớn tuổi nhớ tên một nơi khác nhau thì sao?

Ghi cả hai cách gọi kèm tên người kể. Hai cách gọi có thể thuộc hai thời kỳ hoặc hai xóm khác nhau. Hỏi thêm người thứ ba hoặc hỏi lại ở buổi sau để biết rõ hơn.

Ghi cách đọc tên đất theo giọng địa phương thế nào cho dễ?

Ghi hai dòng: một dòng theo chính tả phổ thông, một dòng viết theo cách người địa phương đọc nếu khác. Không cần ký hiệu phiên âm, chỉ cần người cùng vùng đọc lên thấy giống.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138