Sổ tay địa danh của gia đình là một cuốn sổ ghi theo nơi chốn: mỗi nơi cả nhà từng sống, từng gắn bó có một mục riêng, gồm tên gọi cũ, tên hiện nay, vị trí đại khái, ai từng ở đó và vài chuyện gắn với nơi ấy. Gia phả trả lời câu "nhà mình gồm những ai", còn sổ này trả lời "nhà mình đã ở những đâu".
Cuốn sổ không cần dày. Ba bốn quê, vài khu phố từng thuê trọ, một hai nơi làm việc lâu năm là đủ cho một gia đình bình thường. Bài này đưa trang mẫu, cách viết một mục, quy ước ghi tên cũ và tên mới cho khỏi lẫn, và cách giữ sổ qua nhiều năm.
Khác gia phả và album ảnh ở chỗ nào
Gia phả xếp theo người và theo đời: ông cố, ông nội, cha, con. Địa danh trong gia phả chỉ là một dòng phụ bên cạnh tên người. Album ảnh xếp theo thời gian hoặc theo sự kiện, và nơi chụp thường chỉ được ghi vội phía sau. Sổ tay địa danh đảo trục lại: lấy nơi chốn làm chính, người và chuyện xoay quanh nơi đó.
Ví dụ giả định: chị Hạnh ở Đà Nẵng, ba mươi tám tuổi, có ba con. Nhà chị đã ở bốn nơi trong hai mươi năm: căn nhà cấp bốn của bố mẹ chồng ở một xã ven biển, dãy phòng trọ thời mới cưới, căn hộ thuê khi đứa đầu đi học, và nhà hiện nay. Các con chỉ nhớ nơi cuối. Chị muốn có một cuốn sổ để các con biết mình từng lớn lên ở những đâu.
Nhờ lấy nơi làm trục, những chuyện nhỏ có chỗ để nằm: chuyện cả nhà ngủ chung một phòng mười hai mét vuông, chuyện con đầu tập đi trên sân xi măng của nhà nội. Những chuyện ấy không vừa trong gia phả, cũng không có ảnh để dán vào album.
Ba thứ này không thay nhau mà bổ sung cho nhau. Nhà nào đã có gia phả thì sổ tay địa danh có thể trích tên người từ gia phả sang; nhà nào đã có album thì sổ chỉ cần ghi "ảnh ở album năm đó, trang mấy" thay vì dán lại. Mỗi thứ giữ đúng phần của nó, không ai phải làm lại việc của ai.
Một trang mẫu cho mỗi nơi
Mỗi nơi chiếm một hoặc hai trang. Phần đầu trang là các ô cố định, phần dưới để viết tự do:
| Ô | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Tên cả nhà hay gọi | Cách gọi thân quen trong nhà | "Nhà nội ngoài biển" |
| Tên lúc đó | Xóm, thôn, xã, huyện, tỉnh như thời ấy | Thôn biển, xã A, huyện B |
| Tên hiện nay | Xã hoặc phường, tỉnh hiện hành, kèm ngày tra | Xã C, TP Đà Nẵng, tra tháng 11 |
| Vị trí đại khái | Mô tả để tìm được, không ghi số nhà | Gần chợ cá, cách bờ biển một con đường |
| Ai ở, từ năm nào | Người và khoảng thời gian | Ông bà nội, bố, từ 1975 đến nay |
| Ba chuyện nhớ nhất | Mỗi chuyện vài câu | Mùa bão năm con đầu lên ba |
| Người kể, ngày ghi | Để biết tin đến đâu | Bố kể, chị Hạnh ghi, Tết |
Không cần điền hết các ô ngay lần đầu; ô nào trống thì để đó, lần sau hỏi tiếp. Ô "Vị trí đại khái" cố ý không ghi số nhà. Sổ có thể được mang đi, cho mượn, chụp gửi họ hàng; mô tả đủ để người nhà tìm, nhưng không biến sổ thành sổ địa chỉ.
Viết một mục cho tròn
Với mỗi nơi, viết theo thứ tự này giúp mục có đủ xương sống trước khi thêm thịt:
- Điền các ô cố định trước, ô nào chưa biết để trống và đánh dấu.
- Viết một đoạn tả nơi đó bằng giác quan: nhìn thấy gì, nghe gì, mùi gì. Ví dụ: tiếng sóng ban đêm, mùi cá phơi buổi sáng.
- Viết ba chuyện, mỗi chuyện bắt đầu bằng một thời điểm cụ thể ("mùa mưa năm đó", "sáng ngày khai giảng").
- Ghi một chi tiết nay đã không còn: cái giếng đã lấp, cây bàng đã chặt, con hẻm đã mở rộng.
- Dán hoặc kẹp một tấm ảnh nếu có, ghi phía dưới ai chụp, năm nào.
- Đưa người đã sống ở đó đọc lại và sửa.
Bước 4 hay bị bỏ qua nhưng là thứ con cháu đọc thấy quý nhất. Cái đã mất chỉ còn tồn tại trên trang giấy này.
Quy ước ghi tên cũ, tên mới cho khỏi lẫn
Viết tên theo thời của câu chuyện. Kể chuyện năm 1990 thì dùng tên xã, huyện năm 1990. Đổi sang tên mới giữa câu chuyện làm câu văn lạ và sai cả bối cảnh.
Tên hiện nay để trong ngoặc ở lần nhắc đầu. Ví dụ: "xã A, huyện B (nay là xã C, tỉnh D)". Từ lần thứ hai trở đi chỉ cần tên cũ.
Một trang đầu sổ ghi bảng đối chiếu. Gom các cặp tên cũ, tên mới vào một trang đầu, để trong thân sổ không phải chú thích lặp lại.
Giữ nguyên chính tả của thời đó. Nếu giấy cũ viết theo chính tả cũ, chép đúng như vậy rồi chú thích. Đừng sửa cho đồng bộ. Cách viết "y" hay "i", chữ hoa hay chữ thường của thời đó cũng là một phần dấu vết của thời đó.
Ghi rõ đâu là tên chính thức, đâu là tên gọi dân gian. Dùng hai cách viết khác nhau, ví dụ tên dân gian đặt trong ngoặc kép. Người sau đọc sẽ không tưởng "xóm Gò" là tên hành chính.
Khi các nguồn kể khác nhau
Làm sổ một thời gian sẽ gặp chuyện: bố nói nhà nội dọn ra gần biển năm 1978, chú nói năm 1980; mẹ nhớ xóm trọ có tám phòng, dì nhớ mười phòng. Đây là chuyện bình thường của trí nhớ.
Đừng tìm cách phân xử. Ghi cả hai, kèm tên người nói: "Bố nhớ năm 1978, chú Ba nhớ năm 1980". Nếu có giấy tờ, như giấy khai sinh của một đứa trẻ sinh ở nơi đó, thì thêm vào làm mốc, nhưng vẫn giữ lời kể của cả hai.
Sự khác nhau ấy nhiều khi lại mở ra chuyện mới. Chú Ba nhớ năm 1980 vì năm đó chú đi bộ đội về, thấy nhà đã dọn. Chi tiết đó đáng ghi hơn cả con số năm. Vì vậy khi thấy hai người nhớ lệch, câu nên hỏi tiếp là "sao chú nhớ là năm đó?", vì câu trả lời thường là một mốc đời người khác: năm cưới, năm sinh con, năm đi xa.
Chỉ có một chỗ cần cương quyết: tên hiện nay của xã, phường phải lấy từ nguồn chính thức. Ký ức thì nhiều phiên bản được, còn tên hành chính hiện hành thì chỉ có một, tra ở cổng thông tin của tỉnh.
Giữ sổ qua năm tháng và trao lại
Một cuốn sổ tay địa danh sống được lâu nếu có vài thói quen:
- Chọn sổ bìa cứng, giấy dày, viết bút bi. Bút mực nước dễ nhoè khi ẩm.
- Chụp lại từng trang mỗi năm một lần, lưu ở hai chỗ khác nhau.
- Để vài trang trống ở cuối mỗi mục cho chuyện bổ sung sau.
- Dịp Tết hoặc giỗ, mang sổ ra cho người lớn đọc, họ sẽ nhớ thêm.
- Khi con đủ lớn, khoảng mười hai, mười ba tuổi, cho con viết mục về nơi con đang sống.
- Ghi ở trang đầu: sổ bắt đầu năm nào, ai giữ, muốn trao lại cho ai.
Chị Hạnh trong ví dụ để đứa lớn tự viết mục về căn hộ thuê, nơi con học hết cấp một. Chữ con còn vụng, nhưng đó là trang duy nhất trong sổ được viết từ mắt một đứa trẻ.
Khi trao sổ cho con, kèm vài câu ở trang đầu về lý do làm sổ. Không cần dài, chỉ cần con biết cuốn sổ này không phải bài tập mà là thứ bố mẹ muốn con giữ.
Bắt đầu từ nơi nào
Nơi có người nhớ đang lớn tuổi nhất. Nếu bà nội đã ngoài tám mươi và còn minh mẫn, mục về quê nội nên làm trước. Các nơi khác chờ được, ký ức của người già thì không.
Nơi đã không còn. Căn nhà đã bán, khu tập thể đã giải toả, dãy trọ đã thành nhà phố. Những nơi này không thể quay lại chụp nữa, chỉ còn trí nhớ, nên đáng ghi sớm.
Nơi các con chưa từng thấy. Con sinh ra khi gia đình đã chuyển đi thì nơi cũ chỉ là cái tên trong câu chuyện. Một mục có tả, có ảnh sẽ giúp con hình dung.
Đừng bắt đầu từ nơi đang sống. Nơi đang ở thì ngày nào cũng thấy, viết lúc nào cũng được. Nhiều người bắt đầu từ đây vì dễ, rồi hết hứng trước khi tới những nơi cần ghi gấp.
Mỗi tháng một nơi là vừa. Làm dồn một tuần cho xong cả sổ thường ra những mục mỏng và giống nhau. Một tháng một nơi cho đủ thời gian hỏi lại, tìm ảnh, chờ người lớn nhớ thêm.
Những thứ không cần đưa vào sổ
Sổ tay địa danh dễ phình thành một cuốn ghi mọi thứ. Muốn sổ được đọc, nên bỏ ra ngoài vài thứ. Thứ nhất là giấy tờ pháp lý: sổ đỏ, hợp đồng thuê nhà, giấy tờ mua bán. Chúng có chỗ cất riêng và không nên để chung với cuốn sổ hay được mang ra đọc.
Thứ hai là địa chỉ chính xác, số điện thoại của người đang sống. Sổ có thể đi qua tay nhiều người, không cần mang theo những thông tin đó.
Thứ ba là chuyện chưa ai muốn kể. Có những nơi gắn với giai đoạn khó khăn của gia đình: nợ nần, chia tay, mất mát. Có thể ghi tên nơi và năm tháng, còn chuyện thì đợi người trong cuộc muốn kể. Một mục ngắn vẫn hơn một mục bị ép viết. Nhiều năm sau, khi người trong cuộc sẵn lòng, trang trống ấy sẽ có người điền.
Thứ tư là phần kỹ thuật như đường đi chi tiết, toạ độ. Ai cần đường đi thì đã có ứng dụng bản đồ; sổ giữ phần mà ứng dụng không có.
Câu hỏi thường gặp
Sổ tay địa danh gia đình khác gia phả thế nào?
Gia phả xếp theo người và theo đời, địa danh chỉ là dòng phụ. Sổ tay địa danh lấy nơi chốn làm chính: mỗi nơi cả nhà từng ở là một mục, người và chuyện xoay quanh nơi đó.
Mỗi mục trong sổ nên có những phần nào?
Nên có tên cả nhà hay gọi, tên lúc đó, tên hiện nay, vị trí đại khái không ghi số nhà, ai ở từ năm nào, vài chuyện nhớ nhất, và tên người kể cùng ngày ghi.
Kể chuyện cũ thì dùng tên địa danh cũ hay mới?
Dùng tên của thời câu chuyện xảy ra cho đúng bối cảnh. Ở lần nhắc đầu, ghi tên hiện nay trong ngoặc. Có thể gom các cặp tên cũ, tên mới vào một trang đầu sổ để khỏi chú thích lặp lại.
Người trong nhà nhớ khác nhau về một nơi thì ghi sao?
Ghi cả hai phiên bản, kèm tên người nói. Nếu có giấy tờ làm mốc thì thêm vào, nhưng vẫn giữ lời kể. Riêng tên hành chính hiện nay thì lấy từ nguồn chính thức của tỉnh.
Có nên ghi số nhà, địa chỉ chính xác vào sổ không?
Không nên. Sổ hay được mang ra đọc, cho mượn, chụp gửi họ hàng. Chỉ cần mô tả vị trí đại khái đủ để người nhà tìm, còn địa chỉ chính xác để trong danh bạ riêng.
Khi nào nên cho con cùng viết sổ?
Khoảng mười hai, mười ba tuổi là con viết được một mục về nơi đang sống. Trang do con viết thường ngây ngô nhưng lại là góc nhìn mà người lớn không viết được.