Từ 1/7/2025, cả nước còn 34 tỉnh thành, không còn cấp huyện, nhiều xã và phường được gộp lại thành đơn vị mới với tên mới. Tên cũ không mất trên giấy tờ đã cấp, nhưng sẽ mờ dần trong trí nhớ nếu không ai ghi lại. Giữ tên làng, tên xã cũ là ghi lại tên mà ông bà, cha mẹ đã gọi suốt mấy chục năm, kèm theo chỗ của nó trên mặt đất và những chuyện gắn với nó.
Việc này không cần dụng cụ gì đặc biệt. Một trang giấy ghi ba lớp tên (tên làng hay xóm mình gọi, tên xã và huyện cũ, tên xã hoặc phường mới), vài dòng về chỗ đó, và một người lớn trong nhà xác nhận là đủ để bắt đầu. Phần dưới đây nói vì sao việc này đáng làm, cụ thể cần giữ những gì, và những chỗ người ta hay làm sai.
Tên cũ giữ được thứ mà tên mới không giữ
Một cái tên địa phương thường chứa cả một đời sống. Ông bà nói "hồi đó bên xã mình" là nói về một cộng đồng cụ thể: cái chợ phiên, ngôi trường cấp một, ủy ban có cây bàng trước cổng, đội bóng thi với xã bên. Khi xã ấy gộp với hai xã khác thành một đơn vị mới, tên mới đúng về hành chính nhưng không mang theo những chuyện đó.
Lấy ví dụ giả định: Ngân, ba mươi tuổi, sống ở TP Hồ Chí Minh từ năm mười tám tuổi, quê ở một xã ven sông thuộc Nghệ An. Mẹ Ngân vẫn gọi quê bằng tên xã cũ và tên huyện cũ. Con gái Ngân sáu tuổi, sau này đọc giấy tờ sẽ thấy tên xã mới. Nếu không ai nối hai cái tên ấy lại, mười năm nữa đứa bé sẽ nghe bà kể chuyện "bên huyện mình" mà không biết đó là đâu trên bản đồ hôm nay.
Tên cũ cũng là chìa khoá để đọc giấy tờ cũ: giấy khai sinh của cha mẹ, sổ đất, thư từ, ảnh có ghi phía sau. Đó là lý do thực tế nhất. Còn lý do tình cảm thì ai xa quê cũng hiểu: nói đúng tên cũ là cách nhanh nhất để người cùng quê nhận ra nhau. Gặp nhau ở thành phố, chỉ cần một người nói tên huyện cũ là người kia hỏi ngay "xã nào, xóm nào", và câu chuyện bắt đầu từ đó.
Một nơi có nhiều lớp tên
Trước khi ghi, nên biết một nơi thường có mấy lớp tên chồng lên nhau. Mỗi lớp có người nhớ khác nhau và mất đi với tốc độ khác nhau.
| Lớp tên | Ví dụ giả định | Ai còn nhớ rõ | Nguy cơ mất |
|---|---|---|---|
| Tên gọi trong nhà, trong xóm | "Xóm Bến", "đầu làng", "bên kia đò" | Người lớn tuổi sống ở đó | Cao nhất, vì không có trên giấy nào |
| Tên làng, thôn, ấp | Thôn Đông, ấp Hai (giả định) | Người trong vùng, giấy tờ cũ | Trung bình, nếu thôn cũng gộp |
| Tên xã, huyện trước 2025 | Xã A, huyện B (giả định) | Cha mẹ, giấy khai sinh, sổ đất | Mờ dần trong một thế hệ |
| Tên xã, phường mới | Xã mới gộp từ ba xã cũ | Giấy tờ cấp từ 7/2025 | Thấp, đang dùng hằng ngày |
| Tên những đợt trước nữa | Tên xã trước một lần gộp cũ hơn | Ông bà, gia phả | Rất cao nếu không hỏi sớm |
Nhìn bảng sẽ thấy: lớp dễ mất nhất lại là lớp gần với ký ức nhất. Tên xã mới thì nhà nước đã ghi giúp bạn; việc của gia đình là giữ các lớp còn lại.
Cụ thể cần giữ những gì
Không cần làm một công trình lớn. Với mỗi nơi có ý nghĩa với gia đình (quê nội, quê ngoại, nơi cha mẹ từng ở lâu), danh sách tối thiểu gồm:
- Tên gọi trong nhà, viết đúng như người lớn vẫn nói, kể cả cách đọc theo giọng địa phương.
- Tên thôn, ấp, xóm, kèm ghi chú nếu thôn cũng đã gộp hoặc đổi tên.
- Tên xã và huyện trước ngày 1/7/2025, ghi đúng chữ như trên giấy tờ cũ.
- Tên xã hoặc phường hiện nay và tỉnh hiện nay, tra từ nguồn chính thức.
- Một hai câu tả chỗ đó: gần sông nào, cách chợ bao xa, đi từ đường lớn vào thế nào.
- Ai trong nhà từng sống ở đó, trong khoảng năm nào.
- Người đã xác nhận thông tin và ngày ghi.
Hai dòng cuối hay bị bỏ qua nhưng lại quan trọng nhất về lâu dài. Mười năm sau đọc lại, bạn cần biết thông tin đó do ai nói và nói lúc nào, để còn biết tin đến đâu.
Những chỗ hay làm sai
Ghi theo trí nhớ của mình thay vì hỏi người lớn. Người con xa quê thường nhớ tên huyện nhưng nhớ lệch tên xã, nhất là khi xã từng đổi tên một lần trước đó. Mất năm phút gọi điện hỏi mẹ còn hơn ghi sai rồi truyền lại cho con.
Chỉ ghi tên mới cho "chuẩn". Tên mới là cái ai cũng tra được. Ghi mỗi tên mới là bỏ đi đúng phần cần giữ.
Tự đoán xã cũ thuộc xã mới nào. Có xã cũ được chia về hơn một đơn vị mới. Đoán theo khoảng cách hay theo tên nghe giống nhau dễ sai, phải tra văn bản chính thức của tỉnh.
Viết lại tên cho "đẹp". Bỏ dấu hỏi ngã theo giọng địa phương, sửa "Kênh" thành "Kinh" hay ngược lại cho thống nhất... làm mất chính cái làm nên tên. Ghi đúng như người ta nói, rồi chú thích bên cạnh nếu cần.
Đăng hết lên mạng xã hội kèm địa chỉ nhà. Giữ tên làng là việc của gia đình. Chia sẻ tên xã cũ trong nhóm đồng hương thì không sao, nhưng đừng kèm số nhà, vị trí chính xác nơi ông bà đang ở.
Những việc không cần làm
Không cần đổi giấy tờ chỉ vì tên xã, tên huyện đã khác. Theo hướng dẫn chung khi sắp xếp, giấy tờ đã cấp vẫn còn giá trị sử dụng; khi nào cần làm thủ tục cụ thể thì hỏi bộ phận một cửa của xã, phường nơi mình làm việc. Việc giữ tên cũ ở đây là việc ký ức, không phải thủ tục.
Không cần truy tên làng về tận mấy trăm năm trước nếu nhà không ai có hứng thú. Ba lớp tên gần nhất đã đủ để con cháu nối được với ông bà. Ai thích đi xa hơn thì có thể tìm tới tên nôm, tên chữ của làng, nhưng đó là bước sau.
Không cần làm sổ đẹp ngay từ đầu. Một tệp ghi chú trên điện thoại hay một trang giấy kẹp vào album đều dùng được. Cái quan trọng là có, và có người xác nhận. Làm đẹp để sau, khi đã đủ thông tin.
Cũng không cần tranh luận với ai về việc đặt tên mới hay hay dở. Việc của bạn là ghi lại, không phải phán xét.
Bắt đầu trong một buổi tối
Nếu chỉ có một buổi tối, làm theo thứ tự này là đủ cho quê nội hoặc quê ngoại:
- Viết ra giấy ba dòng: tên mình gọi quê, tên xã và huyện mình nhớ, tên tỉnh hiện nay.
- Gọi cho cha, mẹ hoặc người lớn còn nhớ rõ nhất. Đọc ba dòng đó và hỏi: có đúng không, viết thế nào, thôn mình tên gì.
- Hỏi thêm một câu mở: "Hồi xưa người ta còn gọi chỗ mình là gì nữa không?". Câu này hay mở ra tên xóm, tên đồng mà bạn chưa nghe bao giờ.
- Tra tên xã hoặc phường mới trên cổng thông tin chính thức của tỉnh, ghi lại kèm ngày tra.
- Ghi hai câu tả chỗ đó theo lời người lớn kể.
- Ghi tên người xác nhận và ngày, rồi cất vào chỗ cả nhà cùng tìm thấy được.
Xong một nơi rồi mới làm nơi thứ hai. Làm một lúc nhiều quê thường bỏ dở giữa chừng.
Câu tự hỏi khi nhìn lại
Sau vài tuần, mở lại trang ghi và tự hỏi:
- Nếu con mình đọc trang này năm mười lăm tuổi, nó có tìm được quê trên bản đồ hiện nay không?
- Có lớp tên nào chỉ một người trong nhà còn nhớ không? Người đó đã được hỏi chưa?
- Có chỗ nào mình ghi theo trí nhớ riêng mà chưa ai xác nhận?
- Tên trong trang này có viết đúng như ông bà nói không, hay đã bị mình "sửa cho chuẩn"?
- Mình đã ghi được một câu chuyện nào gắn với chỗ đó chưa, hay mới chỉ có tên?
Câu cuối là câu đáng giữ nhất. Tên làng sống được là nhờ chuyện. Một cái tên kèm một chuyện nhỏ, như chuyện bà đi chợ phiên sáng sớm qua đò, sẽ được nhắc lại lâu hơn mười cái tên trơn.
Nếu trả lời "không" cho hai câu đầu, việc tiếp theo đã rõ: gọi đúng người còn nhớ, hỏi đúng chỗ còn trống. Không cần làm lại từ đầu, chỉ cần lấp từng ô một.
Một trang ghi mẫu trông thế nào
Để dễ hình dung, đây là trang ghi của Ngân sau hai cuộc gọi với mẹ, viết lại theo kiểu giả định. Dòng đầu: "Quê ngoại, mẹ gọi là xóm Bến, vì nhà ở sát bến đò ngang". Dòng hai: "Thôn Hạ, nay vẫn giữ tên thôn theo lời cậu Út". Dòng ba: "Xã và huyện cũ ghi theo giấy khai sinh của mẹ năm 1968". Dòng bốn: "Xã mới tra trên cổng thông tin của tỉnh ngày 12 tháng 10, xã cũ được gộp toàn bộ".
Phía dưới là ba câu tả: "Từ đường lớn rẽ vào con đường đất chạy dọc bờ đê chừng hai cây số. Nhà ngoại cũ nay là vườn chuối của nhà cậu Út. Bến đò không còn, đã có cầu bê tông cách đó một quãng." Cuối trang: "Mẹ và cậu Út xác nhận, tháng 10".
Trang ấy chưa tới hai trăm chữ, nhưng con gái Ngân sau này đọc sẽ biết bà ngoại lớn lên ở đâu, chỗ đó bây giờ tên gì, đi đường nào thì tới, và ai đã kể. Một trang như vậy cho mỗi quê là đủ dùng cả đời. Phần còn lại, như ảnh, chuyện kể dài, tên ruộng tên đồng, cứ thêm dần vào phía sau khi có dịp.
Câu hỏi thường gặp
Sau sắp xếp năm 2025, tên xã cũ có còn được dùng trên giấy tờ không?
Giấy tờ đã cấp trước đó vẫn ghi tên cũ và theo hướng dẫn chung vẫn còn giá trị sử dụng. Giấy tờ cấp mới sẽ ghi tên đơn vị hiện hành. Khi làm thủ tục cụ thể, bạn hỏi bộ phận một cửa của xã, phường để biết cách ghi.
Nên ghi tên cũ của quê bắt đầu từ lớp nào?
Bắt đầu từ lớp dễ mất nhất: tên gọi trong nhà, trong xóm, vì không có trên giấy nào. Sau đó mới tới tên thôn, tên xã và huyện trước 2025, cuối cùng là tên hiện nay tra từ nguồn chính thức của tỉnh.
Không biết xã cũ của mình nay thuộc xã mới nào thì tra ở đâu?
Tra trên cổng thông tin điện tử chính thức của tỉnh, nơi đăng văn bản về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã. Nếu xã cũ được chia về nhiều nơi, gọi hỏi ủy ban xã mới hoặc người thân đang sống ở đó để biết đúng phần đất nhà mình.
Người lớn trong nhà nhớ tên khác nhau thì ghi theo ai?
Ghi cả hai, mỗi tên kèm tên người nói. Hai cách gọi khác nhau thường là hai giai đoạn khác nhau hoặc hai xóm khác nhau. Khi có giấy tờ cũ thì đối chiếu thêm, nhưng đừng xoá cách gọi nào chỉ vì không có trên giấy.
Có nên đăng tên làng cũ và ảnh quê lên mạng xã hội không?
Chia sẻ tên xã cũ, ảnh cánh đồng hay con đường làng trong nhóm đồng hương thường không có gì đáng ngại. Chỉ nên tránh kèm địa chỉ chính xác, số nhà hay vị trí nơi ông bà đang sống một mình.
Con còn nhỏ thì có cần cho con biết tên quê cũ không?
Không cần bắt con nhớ. Chỉ cần thỉnh thoảng nhắc khi kể chuyện, như "hồi đó bà ở bên xã cũ tên là...". Khi con lớn và tò mò, trang ghi của gia đình sẽ là chỗ để con tự đọc lại.