Trẻ có thể tự giữ nhật ký chuyến đi từ khi chưa biết chữ: trẻ nhỏ vẽ và dán đồ nhặt được, trẻ tiểu học viết ba dòng mỗi nơi, trẻ lớn tự chọn nơi để ghi và tự viết đoạn; người lớn chỉ chuẩn bị sổ, gợi câu hỏi và giữ không để việc ghi thành bài tập. Cuốn sổ con tự làm thường là thứ con giữ lâu nhất từ chuyến đi, lâu hơn quà lưu niệm.
Phần dưới chia theo độ tuổi, kèm những câu gợi ý hợp từng tuổi, cách chọn đồ nhặt được, những việc người lớn nên tránh làm thay con, và cách giữ an toàn thông tin của trẻ khi cuốn sổ được khoe ra ngoài.
Vì sao để con tự ghi, không phải bố mẹ ghi cho con
Bố mẹ ghi lại chuyến đi cho con là điều tốt, và nên tiếp tục làm, nhưng đó là chuyến đi qua mắt người lớn. Khi con tự ghi, cuốn sổ giữ được thứ người lớn không thấy: con kiến bò trên bậc thềm chùa, con chó nhà bên cạnh nhà nghỉ, cái bánh rơi xuống cát. Đọc lại sau nhiều năm, chính con sẽ ngạc nhiên vì hồi bé mình để ý những thứ ấy.
Việc tự ghi còn khiến con nhìn chuyến đi khác đi. Biết tối nay sẽ vẽ một thứ, con bắt đầu tìm thứ để vẽ từ sáng. Con hỏi tên cây, hỏi người bán hàng, hỏi vì sao nước sông màu nâu. Cuốn sổ biến con từ người được đưa đi thành người đi.
Điều kiện duy nhất là cuốn sổ phải là của con. Không chấm điểm, không sửa chính tả bằng bút đỏ, không bắt viết lại cho đẹp. Một trang chữ nghiêng ngả, sai dấu, có vết kem dính vẫn là trang thật của tuổi con lúc ấy. Nếu bố mẹ muốn có bản đẹp, hãy giữ một cuốn riêng của mình.
Theo từng độ tuổi: con làm gì, bố mẹ giúp gì
Không có mốc tuổi cứng, mỗi trẻ một khác. Bảng dưới là gợi ý để bắt đầu.
| Độ tuổi | Con làm được | Bố mẹ giúp |
|---|---|---|
| Ba đến năm tuổi | Vẽ một thứ, dán một món nhặt được, kể một câu | Ghi lại câu con kể, đúng lời con, bên cạnh tranh |
| Sáu đến bảy tuổi | Vẽ, viết tên nơi, viết một câu ngắn | Đánh vần tên nơi khó, không sửa câu của con |
| Tám đến mười tuổi | Viết ba dòng mỗi nơi, vẽ đường đi đơn giản | Gợi câu hỏi, nhắc giờ viết, giữ sổ khô |
| Mười một đến mười ba tuổi | Tự chọn nơi để ghi, viết đoạn, ghi câu nghe được | Hỏi con đã ghi gì, chỉ đọc nếu con cho |
| Từ mười bốn tuổi | Tự giữ sổ hoàn toàn, có thể chụp ảnh, ghi âm | Tôn trọng sổ là riêng tư, chỉ nhắc chuyện an toàn khi đăng |
Trẻ cùng tuổi cũng rất khác nhau. Có bé bảy tuổi viết được cả trang, có bé mười tuổi vẫn chỉ thích vẽ. Theo sở thích của con, không theo bảng; bảng chỉ để bố mẹ biết bắt đầu từ đâu.
Với trẻ lớn, cuốn sổ có thể có những trang con không muốn bố mẹ đọc. Điều đó bình thường. Hỏi "con có muốn kể cho mẹ trang nào không" thay vì tự mở ra đọc.
Câu gợi ý hợp với trẻ
Câu hỏi cho trẻ nên ngắn, cụ thể và có thể trả lời bằng tranh. Chọn một câu mỗi tối, đừng hỏi dồn. Với trẻ nhỏ, hỏi bằng giọng chơi đùa, như đang đố nhau, chứ không như cô giáo kiểm tra bài.
- Hôm nay con thấy con vật gì? Vẽ nó đi.
- Món nào hôm nay con ăn mà ở nhà không có?
- Chỗ nào hôm nay con muốn quay lại? Vì sao?
- Ai nói chuyện với con hôm nay? Họ nói gì?
- Nếu con được đặt tên cho chỗ mình đến hôm nay, con đặt tên gì?
- Hôm nay có gì làm con sợ hay ngạc nhiên không?
- Vẽ đường mình đi hôm nay, từ chỗ ngủ tới chỗ chơi.
- Con nhặt được gì? Nó ở đâu ra?
Câu đặt tên cho một nơi thường cho ra những cái tên rất đáng giữ, như "bãi biển có con cua chạy ngang" hay "cái chợ nhiều mùi cá". Ghi tên con đặt bên cạnh tên thật của nơi đó, sau này cả nhà sẽ gọi nơi ấy bằng tên con đặt.
Nếu con trả lời "không có gì", đừng hỏi dồn. Đổi sang kể chuyện của mình trước: "Hôm nay mẹ thấy một bà cụ gánh hai thúng chuối." Trẻ thường nhớ ra chuyện của mình khi nghe người lớn kể trước.
Đồ nhặt được: giữ gì và không giữ gì
Giữ đồ phẳng, khô, nhẹ. Lá đã ép, cánh hoa khô, vé, tờ rơi, giấy gói kẹo, một chiếc lông chim rụng. Những thứ này dán được vào sổ và không hỏng trang bên cạnh.
Vật cứng nhỏ thì để túi riêng. Vỏ ốc, viên sỏi, hạt cây: cho vào một túi giấy nhỏ dán vào trang cuối, ghi nhặt ở đâu.
Không nhặt ở nơi cấm. Dạy con không bẻ cành, không hái hoa ở vườn người khác, không lấy san hô, vỏ ốc còn sống, không nhặt đá ở di tích. Một câu "để nó ở lại cho người sau thấy" là đủ cho trẻ hiểu.
Không giữ đồ ăn. Vỏ bánh có dầu, cục kẹo còn sót lại làm sổ dính và kéo kiến. Chụp ảnh vỏ bánh thay vì dán vào.
Mỗi nơi một món thôi. Trẻ hay muốn nhặt hết. Luật mỗi nơi một món giúp con chọn, và chọn cũng là học nhìn.
Ghi nguồn gốc ngay khi dán. Chiếc lá ở trang ba nhặt dưới gốc cây nào, sân nào. Người lớn viết giúp nếu con chưa biết chữ.
Chuẩn bị trước chuyến đi
Chuẩn bị đơn giản nhưng đúng giúp con muốn dùng sổ ngay từ ngày đầu.
- Cho con tự chọn sổ ở hiệu sách: cỡ vừa tay, giấy dày đủ để vẽ màu không thấm, gáy mở phẳng.
- Chuẩn bị một hộp bút nhỏ: bút chì, vài bút màu, một cây keo khô, kéo nhỏ đầu tròn.
- Để con trang trí bìa và viết tên mình trước khi đi. Sổ đã là của con từ trước chuyến đi.
- Cùng con dán ở trang đầu một hình vẽ tay đường đi dự kiến, chỉ vài chấm và đường nối.
- Chọn trước giờ viết mỗi ngày, ví dụ sau khi tắm tối, và nói trước với con.
- Cất sổ trong túi riêng của con, để con tự mang và tự chịu trách nhiệm.
Nếu đi cùng hai con trở lên, mỗi đứa một cuốn riêng, khác màu bìa. Chung một cuốn thì đứa lớn chiếm hết trang, đứa nhỏ thấy thiệt và chán.
Đừng mua sổ có in sẵn quá nhiều ô, câu hỏi, nhân vật. Sổ kiểu ấy biến nhật ký thành bài tập điền chỗ trống. Một cuốn sổ trắng cho con nhiều chỗ để tự nghĩ hơn.
Những việc bố mẹ không nên làm
Không viết hộ khi con đã viết được. Kể cả khi chữ con chậm và xấu. Ngồi cạnh, đánh vần giúp, nhưng để con cầm bút.
Không sửa câu của con. Câu "con cá to bằng cái dép của ba" hay hơn mọi câu người lớn sửa lại.
Không biến sổ thành bài văn. Đừng yêu cầu số dòng, số trang, câu mở bài kết bài. Chuyến đi không phải bài kiểm tra.
Không so sổ của anh chị em. Mỗi đứa một cuốn, một kiểu. Khen cụ thể từng cuốn: "Mẹ thích con vẽ cái nón của bà bán hàng."
Không ép viết khi con mệt. Tối nào con buồn ngủ, cho con dán một món và đi ngủ. Ép viết một tối dễ khiến con ghét cả cuốn sổ.
Không đọc sổ của con cho người khác nghe khi con chưa đồng ý. Kể cả khi trang ấy rất buồn cười. Trẻ dễ xấu hổ khi thấy người lớn cười trang của mình, và lần sau sẽ viết dè dặt hơn hoặc không viết nữa.
Sau chuyến đi: cuốn sổ đi tiếp thế nào
Về nhà, đừng để cuốn sổ lẫn vào chồng vở học. Chọn một buổi cuối tuần, ngồi cùng con lật lại từ đầu. Để con kể, bố mẹ hỏi thêm: con vẽ cái này lúc nào, còn nhớ người ấy không. Thường trong buổi đó con nhớ ra thêm vài chuyện, và có thể ghi vào mép trang, đánh dấu là viết sau.
Gia đình chị Thu ở Cần Thơ có thói quen dành một ngăn kệ riêng cho sổ đi chơi của hai đứa con, mỗi chuyến một cuốn mỏng, gáy ghi tên chuyến và năm. Đứa lớn giờ mười hai tuổi, có bảy cuốn. Mỗi lần chuẩn bị đi đâu, hai đứa lại lôi sổ cũ ra xem, so xem hồi nhỏ mình vẽ con cua thế nào.
Khi con lớn, cuốn sổ có thể là thứ con mang theo khi ra ở riêng. Vì thế nên giữ sổ ở chỗ khô, xa tầm với của em nhỏ hay vật nuôi, và đừng tự ý dọn bỏ khi con không có nhà. Sổ của con thì con quyết giữ hay bỏ.
Khi khoe sổ của con ra ngoài: giữ an toàn cho trẻ
Cuốn sổ của con thường đáng yêu đến mức bố mẹ muốn chụp khoe. Trước khi đăng, nhìn kỹ trang ấy: có tên đầy đủ của con, tên trường, lớp, địa chỉ nhà, ảnh con mặc đồng phục không? Nếu có, che lại hoặc chọn trang khác. Thông tin ấy, cộng với ảnh mặt con, đủ để người lạ biết con là ai và ở đâu.
Trang đầu sổ con hay viết "Sổ của bé Na, lớp hai trường tiểu học ở xã ven sông". Trang ấy giữ trong nhà thì không sao, nhưng đừng đăng. Đăng trang vẽ con cua, trang dán chiếc lá thì thoải mái hơn.
Với trẻ lớn, hỏi con trước khi đăng bất cứ trang nào. Con có quyền không muốn sổ của mình bị khoe. Thói quen hỏi trước cũng dạy con điều tương tự: muốn đăng ảnh người khác thì phải hỏi họ.
Anh Hùng, một ông bố ở Huế, kể rằng con trai mười tuổi của anh tự đề nghị che tên trường trên trang đầu trước khi bố đăng, vì "cô giáo dặn không được đăng tên trường lên mạng". Trẻ con đôi khi nhớ luật an toàn còn tốt hơn người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi có thể bắt đầu ghi nhật ký chuyến đi?
Từ khoảng ba tuổi, khi trẻ đã thích vẽ và dán. Trẻ chưa biết chữ vẽ một thứ và kể một câu, bố mẹ ghi lại đúng lời con. Khi con biết viết, con tự ghi tên nơi và vài câu ngắn.
Có nên sửa lỗi chính tả trong nhật ký du lịch của con không?
Không nên sửa trực tiếp trên sổ. Cuốn sổ giữ dấu vết tuổi của con lúc ấy, kể cả lỗi chính tả. Nếu con hỏi cách viết, đánh vần giúp. Chuyện luyện chính tả để dành cho lúc khác, không phải trong chuyến đi.
Con không chịu viết nhật ký khi đi chơi thì làm sao?
Đừng ép. Thử chuyển sang vẽ, dán đồ nhặt được hoặc để con kể cho bố mẹ ghi. Chọn một câu gợi ý vui, như đặt tên cho chỗ mình đến hôm nay. Nhiều trẻ chỉ thích sổ khi thấy bố mẹ cũng ngồi viết cùng.
Nên cho con nhặt đồ gì làm kỷ niệm khi đi du lịch?
Đồ phẳng, khô, nhẹ như lá rụng, vé, giấy gói, và vài vật cứng nhỏ như vỏ ốc rỗng, sỏi ở nơi được phép. Không bẻ cành, không hái hoa vườn người khác, không lấy san hô hay đồ ở di tích.
Có nên đăng nhật ký du lịch của con lên mạng không?
Có thể đăng vài trang tranh vẽ, đồ dán, nhưng che tên đầy đủ, tên trường, lớp và địa chỉ. Với trẻ lớn, hỏi con trước khi đăng. Trang có ảnh mặt con kèm thông tin trường lớp thì không nên đăng.