Ở thành phố, ký ức về nơi ở bám vào những thứ đổi nhanh: tên phường, số nhà, tên hẻm, tên khu tập thể. Muốn giữ, cần ghi lại địa chỉ cũ đúng như trên giấy tờ thời đó, tên gọi dân gian mà người trong xóm dùng, và tên hiện nay, kèm vài mốc để tìm lại chỗ.
Phố không có tên ruộng, tên gò, nhưng có những cái tên mà chỉ người ở đó mới biết: hẻm nhà bà bán xôi, ngõ có cây sấu, dãy nhà C. Bài này nói những thứ ở phố đổi nhanh nhất, cách tìm lại số nhà cũ từ giấy tờ trong nhà, cách ghi tên gọi dân gian, và những điều về riêng tư cần nhớ. Ví dụ trong bài là giả định.
Những thứ ở phố đổi nhanh nhất
Không phải mọi lớp tên ở phố đều thay đổi cùng lúc. Bảng sau giúp biết nên ưu tiên ghi lớp nào:
| Lớp tên | Thường đổi vì | Ở đâu còn dấu vết |
|---|---|---|
| Tên phường | Sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều phường gộp thành phường mới | Giấy tờ cũ, con dấu trên giấy tờ |
| Tên quận | Từ 7/2025 không còn cấp huyện, quận | Giấy tờ, thư từ, cách người lớn nói |
| Số nhà | Đánh lại số nhà, tách thửa, mở hẻm | Hoá đơn điện nước cũ, thư cũ, giấy tờ nhà |
| Tên hẻm, ngõ | Mở rộng, đặt tên đường mới cho hẻm lớn | Lời người trong xóm, biển số cũ trong ảnh |
| Tên khu tập thể, dãy nhà | Giải toả, xây lại chung cư | Ảnh, người từng ở |
| Tên gọi dân gian | Quán đóng cửa, người cũ chuyển đi | Chỉ còn trong trí nhớ |
Lớp cuối cùng không có trên bất kỳ giấy tờ nào, nên mất nhanh nhất. Ba lớp đầu ít nhiều còn dấu vết trong giấy tờ, tra lại được nếu cần. Vì vậy nếu thời gian có hạn, hãy ghi tên gọi dân gian và tên khu tập thể trước, rồi mới lục giấy tờ tìm số nhà; giấy tờ nằm yên trong tủ, còn người nhớ tên thì không chờ mình mãi.
Phố cũng có những cái tên chỉ người trong xóm biết
Anh Khoa, ví dụ giả định, ba mươi lăm tuổi, lớn lên trong một con hẻm nhỏ ở TP Hồ Chí Minh. Người trong xóm không ai gọi hẻm theo số. Đầu hẻm là "hẻm bà Tư xôi", giữa hẻm có "khúc cây me", cuối hẻm là "bãi giữ xe ông Bảy". Đi đâu về, người ta nói "tới khúc cây me rẽ trái". Mười năm sau, bà Tư nghỉ bán, cây me bị đốn để mở hẻm, bãi giữ xe thành dãy nhà trọ. Ba cái tên ấy không còn ai gọi.
Hà Nội có những khu tập thể mà người ở trong gọi theo nhà A, nhà B, theo tầng, theo "dãy có cái bể nước". Các thành phố khác cũng có ngõ mang tên một cây cổ thụ, một cái giếng, một tiệm may. Những cái tên đó ghi lại cách người ta sống cạnh nhau, chung một vòi nước, một cái sân.
Giữ ký ức một khu phố vì vậy không chỉ là ghi địa chỉ. Địa chỉ cho biết nhà ở đâu trên giấy; tên gọi dân gian cho biết người ta đã sống ở đó thế nào. Ghi được cả hai, người đọc sau này vừa tìm được chỗ, vừa hình dung được cuộc sống ở chỗ ấy.
Tìm lại số nhà, địa chỉ cũ từ giấy tờ trong nhà
Nhiều người chỉ nhớ mang máng số nhà thời nhỏ. Trước khi hỏi ai, lục giấy tờ trong nhà theo thứ tự này:
- Hoá đơn điện, nước, điện thoại bàn cũ nếu gia đình còn giữ. Những tờ này thường ghi địa chỉ đầy đủ theo từng thời.
- Thư từ, bưu thiếp, giấy báo nhận hàng cũ, phong bì có ghi người nhận.
- Giấy khai sinh, giấy tờ đi học của các con sinh ra trong thời ở đó.
- Giấy tờ nhà đất, hợp đồng thuê nhà cũ (chỉ xem phần địa chỉ, không cần mang ra khỏi chỗ cất).
- Ảnh chụp trước nhà có lọt biển số nhà, dù chỉ một góc.
- Sổ ghi chép, sổ địa chỉ của cha mẹ.
- Hỏi hàng xóm cũ nếu còn liên lạc.
Ghi lại từng địa chỉ tìm được kèm năm của giấy tờ đó. Xếp theo năm, bạn sẽ thấy địa chỉ của cùng một căn nhà thay đổi thế nào: số nhà mới, tên phường mới, có khi tên đường mới. Một chuỗi như thế là bằng chứng rõ nhất cho những lần phố đổi thay.
Ghi tên gọi dân gian cho đúng
Ghi kèm lý do gọi. "Hẻm bà Tư xôi" phải kèm một dòng: bà Tư bán xôi ở đầu hẻm từ khoảng năm nào đến năm nào. Không có dòng đó, người sau đọc sẽ không hiểu.
Ghi theo cách nói của người trong xóm. Có người nói "khúc cây me", có người nói "chỗ cây me". Ghi cách phổ biến nhất, cách kia để trong ngoặc.
Dùng tên quán, tiệm làm mốc, nhưng nhẹ nhàng. Tên một tiệm tạp hoá hay quán nước trong ký ức là được, nhưng nếu quán vẫn đang mở, đừng đăng kèm đầy đủ tên chủ và địa chỉ. Trong sổ gia đình thì ghi thoải mái hơn.
Ghi cả những tên trẻ con đặt. Trẻ con trong xóm hay có tên riêng cho các chỗ: "bậc thềm ma", "góc trốn tìm". Những tên này buồn cười nhưng là một phần tuổi thơ, đáng ghi.
Ghi thời điểm. Tên dân gian sống theo người và theo quán. Luôn ghi khoảng năm tên đó được dùng.
Khu tập thể: ghi theo nhà, tầng và chỗ chung
Tên nhà và tên khu. Khu tập thể thường đặt tên nhà theo chữ cái và số, như A1, B3, C5. Ghi đúng tên nhà, tên khu như trên giấy tờ thời đó, kèm cách người ở trong gọi tắt nếu có.
Tầng và vị trí căn hộ. Ghi tầng mấy, đầu hồi hay giữa dãy, cửa nhìn ra sân hay ra đường. Những chi tiết này người ở trong nhớ rất rõ, người ngoài không đoán được.
Chỗ chung. Cầu thang, hành lang, bể nước, khu vệ sinh chung, sân chơi giữa các dãy, chỗ để xe. Khu tập thể sống bằng những chỗ chung này; ghi tên mà người ở gọi, như "sân giữa", "bể nước nhà C".
Phần cơi nới. Chuồng cọp, gác xép, phòng cơi ra ban công là một phần ký ức của nhiều gia đình. Ghi lại nhà mình cơi nới gì, năm nào, để con cháu hiểu căn hộ nhỏ ấy từng chứa được cả nhà ra sao.
Khi khu được xây lại. Nếu khu tập thể cũ đã phá để xây chung cư mới, ghi cả tên khu mới, nhưng giữ tên nhà cũ làm chính trong sổ gia đình. Tên nhà cũ là tên của những năm cả nhà sống ở đó.
Chụp và ghi lại trước khi giải toả, mở rộng
Nếu khu phố cũ sắp giải toả, mở đường hay xây lại, đó là lúc cần ghi nhanh nhất. Đi bộ hết con hẻm, chụp theo thứ tự từ đầu tới cuối: đầu hẻm, mỗi khúc quẹo, những thứ làm mốc, căn nhà mình từng ở. Chụp cả những thứ nhỏ: bậc tam cấp, cái cổng sắt, bức tường có vết vẽ.
Không cần chụp mặt người. Nếu muốn chụp hàng xóm, xin phép trước. Cũng không nên chụp vào trong nhà người khác.
Ghi âm vài phút tiếng hẻm lúc chiều: tiếng rao, tiếng xe, tiếng trẻ con. Âm thanh gợi nhớ nhiều khi mạnh hơn ảnh. Vài phút là đủ, ghi kèm ngày giờ và chỗ đứng ghi.
Sau mỗi buổi, đánh số ảnh theo thứ tự đi, ghi một dòng cho mỗi ảnh: chỗ này gọi là gì, ai từng ở, chuyện gì nhớ nhất. Anh Khoa làm vậy với con hẻm cũ của mình trước khi hẻm mở rộng: hơn bốn mươi tấm ảnh, mỗi tấm một dòng, giờ là thứ duy nhất còn lại của con hẻm ấy theo đúng hình dạng thời anh lớn lên.
Giữ riêng tư khi ghi địa chỉ
Ở phố, địa chỉ cụ thể nhạy cảm hơn ở quê, vì dễ tìm tới tận cửa. Vài nguyên tắc:
- Không đăng công khai số nhà hiện nay của gia đình hoặc người thân, kể cả khi kể chuyện nhà cũ.
- Nhà cũ đã bán cho người khác thì không đăng số nhà kèm ảnh mặt tiền, vì giờ đó là nhà của người ta.
- Không đăng tên trường đang học của con kèm đường đi, giờ đi học.
- Chia sẻ trong nhóm cư dân cũ thì nói tên hẻm, tên khu, không cần số nhà cụ thể.
- Ảnh chụp bằng điện thoại thường lưu kèm vị trí; trước khi gửi đi, kiểm xem ảnh có mang vị trí không.
- Sổ ghi địa chỉ đầy đủ là sổ của gia đình, không phải để đăng; cho người ngoài mượn xem thì che phần đó đi.
Kể chuyện một khu phố không cần chính xác tới số nhà. Người cùng xóm cũ đọc là nhận ra, người lạ thì không cần biết. Câu chuyện vẫn trọn vẹn, chỉ bớt đi những chi tiết có thể khiến người đang sống ở đó gặp phiền.
Ghép địa chỉ cũ với tên hiện nay
Sau khi đã có chuỗi địa chỉ qua các năm, ghi thêm một dòng hiện nay: đường đó nay là đường gì, phường cũ nay thuộc phường nào, thành phố nào. Tên phường hiện nay tra trên cổng thông tin chính thức của thành phố, không đoán.
Có những trường hợp số nhà cũ không còn tương ứng với số nhà nào hiện nay, vì nhà đã gộp, đã tách hoặc nằm trong phần đất làm đường. Khi đó ghi mô tả vị trí: "khoảng giữa đoạn đường, đối diện chỗ ngày xưa có cây me". Mô tả kiểu này đủ cho người nhà tìm lại.
Một chuỗi địa chỉ đầy đủ của một căn nhà, từ năm cha mẹ dọn về đến nay, thường chỉ dài năm sáu dòng. Năm sáu dòng ấy cho con cháu thấy gia đình mình đã đi qua những lần phố đổi thay như thế nào, mà vẫn ở yên một chỗ.
Nếu gia đình đã chuyển đi nhiều nơi trong thành phố, mỗi nơi một chuỗi như vậy. Đặt chúng cạnh nhau là thấy được cả hành trình của nhà mình trong lòng thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Tìm lại số nhà cũ thời nhỏ ở đâu?
Lục hoá đơn điện nước cũ, thư từ, bưu thiếp, giấy khai sinh và giấy tờ đi học của các con, giấy tờ nhà, ảnh chụp trước nhà có lọt biển số. Ghi mỗi địa chỉ kèm năm của giấy tờ để thấy các lần đổi số.
Tên phường cũ sau sáp nhập thì tra tên mới ở đâu?
Tra trên cổng thông tin điện tử chính thức của thành phố, nơi đăng văn bản sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã. Các trang tổng hợp khác chỉ nên dùng để tra nhanh rồi đối chiếu lại.
Có nên ghi tên gọi dân gian của hẻm theo tên quán, tên người không?
Nên ghi, vì đó là cách người trong xóm thật sự gọi. Kèm một dòng giải thích vì sao gọi vậy và khoảng năm nào. Nếu quán vẫn đang mở thì không đăng công khai kèm tên chủ và địa chỉ.
Khu phố cũ sắp giải toả thì nên ghi lại những gì?
Đi bộ chụp ảnh theo thứ tự từ đầu tới cuối hẻm, chụp các mốc, căn nhà cũ, chi tiết nhỏ, ghi âm âm thanh buổi chiều, và ghi một dòng cho mỗi ảnh về tên gọi, người từng ở, chuyện nhớ nhất.
Có nên đăng số nhà cũ lên mạng khi kể chuyện tuổi thơ không?
Không cần. Nhà cũ nếu đã bán thì giờ là nhà của người khác, còn nhà hiện nay thì không nên lộ. Nói tên hẻm, tên khu là đủ để người cùng xóm cũ nhận ra.
Số nhà cũ không còn tương ứng với số nào hiện nay thì ghi sao?
Ghi mô tả vị trí so với những mốc còn lại, như khoảng giữa đoạn đường, đối diện một chỗ cụ thể. Mô tả như vậy đủ cho người trong nhà tìm lại, không cần số chính xác.