NoiChon.comNơi Chốn
Giữ tên đất, tên làng cũ

Tên nôm và tên chữ của làng: phân biệt, tìm ở đâu và ghi lại cả hai cho con cháu

Nhiều làng có một tên nôm người làng gọi và một tên chữ trên sổ sách xưa. Cách phân biệt, nơi tìm tên chữ, nhờ ai đọc chữ Hán Nôm và cách ghi cả hai cho đúng.

Elderly Vietnamese man in a white shirt standing in the courtyard of an old communal house with curved tiled roofs, seen from behind, gazing at carved wooden pillars, morning light

Ở nhiều vùng, nhất là đồng bằng Bắc Bộ, một làng thường có hai tên: tên nôm (còn gọi tên tục) là tên người làng gọi nhau hằng ngày, thường ngắn và mộc; tên chữ là tên Hán Việt dùng trong sổ sách, văn bản xưa, thường mang nghĩa tốt lành. Giữ ký ức làng trọn vẹn là ghi được cả hai, kèm nguồn tìm thấy.

Tên nôm thì người già còn nhớ, tên chữ thì nằm trên hoành phi, câu đối, bia đá, giấy tờ cũ. Bài này giúp bạn phân biệt hai loại tên, biết tìm tên chữ ở đâu, nhờ ai đọc khi gặp chữ Hán Nôm, và tránh những lỗi hay gặp khi tự giải thích nghĩa tên làng. Các tên dùng làm ví dụ đều là giả định.

Phân biệt tên nôm và tên chữ

Hai loại tên khác nhau ở người dùng, nơi xuất hiện và cách đặt. Bảng sau giúp nhận ra khi nghe hoặc đọc thấy một cái tên:

Tên nôm (tên tục)Tên chữ
Ai dùngNgười trong làng, làng bên, người đi chợSổ sách, văn bản hành chính xưa, bia đá
Hình thứcThường một hai tiếng thuần Việt, có nơi đi sau chữ "Kẻ"Thường hai tiếng Hán Việt
NghĩaTheo cây cối, địa hình, nghề, đặc điểm của làngMong ước tốt lành: yên ổn, giàu có, hiếu học
Ví dụ giả địnhLàng Sim, Kẻ GạoMỹ Lâm, Phú Thịnh
Nơi còn thấyLời người già, ca dao, tên chợ, tên đồngHoành phi, câu đối, bia, giấy tờ cũ, sách địa chí
Nguy cơ mấtMất khi người già không cònMất khi giấy tờ, hiện vật hư hỏng

Không phải làng nào cũng có đủ hai tên, và có làng tên nôm đã thành tên chính thức luôn. Ở Nam Bộ, nơi lập làng muộn hơn, tên đất nhiều khi đặt theo sông rạch, cây cối, có nơi có gốc từ tiếng của đồng bào Khmer; cách hỏi và ghi cũng tương tự nhưng ít gặp cặp "nôm – chữ" rõ ràng như ở miền Bắc.

Vì sao một làng có nhiều tên

Làng có trước giấy tờ. Người đến khai phá gọi chỗ ở của mình theo cái thấy trước mắt: có nhiều cây sim, có cái gò đất đỏ, ở chỗ ngã ba sông. Đó thường là gốc của tên nôm. Khi chính quyền xưa lập sổ đinh, sổ điền, làng cần một cái tên viết được bằng chữ Hán, và thường được đặt một tên chữ có nghĩa đẹp. Có khi tên chữ dịch nghĩa tên nôm, có khi chọn âm gần giống, có khi chẳng liên quan gì.

Rồi qua nhiều lần tách nhập, một làng có thể chia thành hai thôn, hai thôn mang tên chữ mới, trong khi người ngoài vẫn gọi chung bằng tên nôm cũ. Cũng có khi tên chữ đổi vì kiêng huý, tức tránh dùng chữ trùng tên vua chúa thời đó, khiến cùng một làng có hai ba tên chữ qua các thời.

Đến thời nay, tên thôn, tên xã hiện hành có khi lấy từ tên chữ, có khi đặt mới hoàn toàn. Vì vậy một nơi có thể có tới bốn năm lớp tên. Ghi được càng nhiều lớp, càng thấy rõ đường đi của làng qua các thời.

Không cần hiểu hết lịch sử để bắt đầu. Chỉ cần biết làng mình có thể có nhiều tên, để khi nghe một cái tên lạ thì đừng vội nghĩ người ta nói sai.

Tìm tên chữ của làng ở đâu

Tên chữ thường nằm ở những chỗ ghi chép bằng chữ Hán hoặc ghi lại từ thời trước. Những nơi đáng tìm:

  • Hoành phi, câu đối, bia đá ở đình làng và các công trình cổ trong làng.
  • Giấy tờ cũ của gia đình hoặc dòng họ: văn tự mua bán ruộng đất xưa, giấy tờ có ghi quê quán.
  • Gia phả của dòng họ, phần ghi nơi cư trú của các đời trước.
  • Sách địa chí của tỉnh hoặc của địa phương do cơ quan văn hoá biên soạn, thường có ở thư viện tỉnh.
  • Hồ sơ di tích của đình, nếu đình đã được công nhận di tích, thường ghi tên làng qua các thời.
  • Người trông coi đình hoặc ban quản lý di tích của làng, những người hay nắm chuyện này nhất.
  • Các cụ cao tuổi từng học chữ Hán hoặc từng tham gia việc làng.

Nên bắt đầu từ người trông coi đình và các cụ cao tuổi. Họ thường biết tên chữ nằm ở chỗ nào, đỡ cho bạn phải tự dò từng tấm bia.

Khi gặp chữ Hán Nôm mà không đọc được

Phần lớn người trẻ không đọc được chữ Hán Nôm, và cũng không cần tự học chỉ để làm việc này. Cách làm thực tế:

  1. Chụp ảnh rõ nét, thẳng góc, đủ sáng; chụp cả tổng thể và từng phần chữ. Xin phép người trông coi trước khi chụp trong đình.
  2. Ghi lại ảnh chụp ở đâu, trên hiện vật gì, ngày nào.
  3. Nhờ người biết chữ Hán Nôm đọc: các cụ trong làng, thầy cô dạy Hán Nôm, cán bộ văn hoá xã, cán bộ thư viện hoặc bảo tàng tỉnh.
  4. Xin người đọc ghi lại ba thứ: âm đọc Hán Việt, nghĩa từng chữ, và nghĩa cả câu.
  5. Hỏi người đọc mức độ chắc chắn. Chữ trên bia mòn hay bị đọc khác nhau, người đọc có kinh nghiệm thường nói thẳng chỗ nào chưa chắc.
  6. Ghi tên người đọc và ngày đọc vào cùng chỗ với ảnh.

Không nên chỉ dựa vào công cụ nhận dạng chữ trên điện thoại cho chữ Hán Nôm khắc trên gỗ hay đá. Chữ mòn, kiểu chữ cũ, chữ Nôm tự tạo đều dễ đọc sai. Dùng để tham khảo thì được, nhưng nên có người đọc lại.

Những lỗi khi tự giải thích nghĩa tên làng

Đoán nghĩa tên nôm theo âm nghe giống. Một tên nôm nghe giống một từ bây giờ không có nghĩa là gốc của nó là từ đó. Nhiều tên nôm đã biến âm qua mấy trăm năm. Ghi lời người làng giải thích, kèm chữ "theo lời kể", chứ đừng tự đặt nghĩa.

Gán gốc tích cho đẹp. Kể rằng làng được đặt tên vì một sự tích nghe thật hay mà không có nguồn nào thì đó là truyền thuyết. Truyền thuyết đáng ghi, nhưng phải ghi là truyền thuyết.

Coi tên chữ là dịch của tên nôm. Có khi đúng, có khi không. Đừng ghép hai tên với nhau bằng một lời giải thích khi chưa ai xác nhận.

Lẫn tên làng với tên thôn hiện nay. Thôn hiện nay có thể chỉ là một phần của làng xưa, hoặc gộp từ nhiều làng. Ghi rõ tên nào là của thời nào.

Chép lại từ trang mạng không nguồn. Nhiều bài viết về tên làng chép qua chép lại, sai một chữ là sai cả nghĩa. Ưu tiên sách địa chí, hồ sơ di tích và lời các cụ trong làng.

Ghi cả hai tên vào sổ của gia đình

Khi đã có tên nôm và tên chữ, ghi chúng thành một cụm ở đầu mục về quê trong sổ tay hay bảng đối chiếu của gia đình. Một cách ghi gọn: tên nôm trước, vì đó là tên người nhà gọi; tên chữ sau, kèm chữ Hán nếu có người viết giúp; rồi tới tên thôn, xã hiện nay.

Ví dụ giả định: "Làng Sim (tên nôm, ông bà gọi). Tên chữ: Mỹ Lâm, theo hoành phi ở đình làng, cụ trông đình đọc giúp tháng 2. Nay thuộc thôn Mỹ Lâm, xã A, tỉnh B, tra trên cổng thông tin tỉnh tháng 2."

Dòng ấy chưa tới năm mươi chữ, nhưng đủ cho con cháu biết: làng mình người ta gọi là gì, trên giấy xưa viết là gì, bây giờ tìm ở đâu, và ai đã giúp xác nhận. Nếu sau này có người trong họ tìm thêm tên chữ khác của làng ở một thời xưa hơn, cứ thêm vào cụm đó, không xoá gì.

Với tên nôm, ghi cả cách người làng đọc nếu khác cách viết. Với tên chữ, giữ ảnh chụp hiện vật làm bằng chứng. Hai thứ ấy cộng lại là phần gốc rễ của trang quê trong sổ gia đình.

Giữ những hiện vật còn mang tên làng

Chụp lại trước, mọi việc khác sau. Hoành phi, câu đối, bia đá, giấy tờ cũ đều có thể hư hỏng vì mối mọt, mưa gió, tu sửa. Một bộ ảnh rõ nét chụp hôm nay có khi là bản duy nhất còn lại sau mươi năm.

Không tự ý gỡ, cạo, tô lại chữ. Muốn chữ trên bia rõ hơn mà đem tô sơn, cạo rêu mạnh tay thì có thể làm hỏng nét khắc. Hiện vật ở đình là của chung làng; muốn làm gì thì hỏi người trông coi hoặc ban quản lý di tích.

Giữ giấy tờ cũ của gia đình đúng cách. Văn tự, giấy tờ xưa có ghi tên làng nên để phẳng trong bìa giấy, tránh ẩm, không ép nhựa nóng, không dán băng dính lên mặt chữ. Chụp từng tờ, lưu ảnh ở hai nơi.

Báo khi thấy hiện vật hư hỏng. Nếu thấy bia đổ, hoành phi mục, báo người trông đình hoặc cán bộ văn hoá xã. Nhiều thứ cứu được nếu biết sớm.

Ghi lại cả hiện vật đã mất. Nếu người làng kể ngày xưa đình có tấm biển ghi tên làng nay không còn, ghi lại lời kể đó: có từ bao giờ, mất lúc nào, ai còn nhớ chữ trên đó.

Câu chuyện đằng sau một cái tên

Tên làng hiếm khi đứng một mình. Hỏi về tên nôm, các cụ thường kể kèm một câu ca dao, một câu đố, một câu trêu nhau giữa hai làng. Hỏi về tên chữ, người trông đình có khi kể chuyện năm nào làng làm lại tấm hoành phi, ai viết chữ. Những chuyện ấy giữ tên làng sống lâu hơn mọi cuốn sổ.

Khi ghi, tách chuyện kể ra khỏi phần tên: phần tên phải gọn và có nguồn, phần chuyện thì cứ để dài, giữ nguyên giọng người kể. Câu ca dao thì chép đúng từng chữ như người kể đọc, kể cả khi bạn từng nghe một dị bản khác ở nơi khác.

Và nhớ rằng mục đích là giữ, không phải chứng minh. Một gia đình không cần trở thành nhà nghiên cứu địa danh. Ghi đủ, ghi đúng nguồn, phần còn lại để những người làm nghề nghiên cứu làm khi họ cần.

Câu hỏi thường gặp

Tên nôm và tên chữ của làng khác nhau thế nào?

Tên nôm là tên người làng gọi hằng ngày, thường ngắn, thuần Việt, có nơi đi sau chữ Kẻ. Tên chữ là tên Hán Việt dùng trong sổ sách, văn bản xưa, thường mang nghĩa tốt lành. Nhiều làng ở Bắc Bộ có cả hai.

Tìm tên chữ của làng mình ở đâu?

Xem hoành phi, câu đối, bia đá ở đình làng, giấy tờ cũ và gia phả của dòng họ, sách địa chí địa phương ở thư viện tỉnh, hồ sơ di tích nếu đình đã được công nhận. Hỏi người trông coi đình là cách nhanh nhất.

Không đọc được chữ Hán Nôm thì nhờ ai đọc giúp?

Có thể nhờ các cụ trong làng từng học chữ Hán, thầy cô dạy Hán Nôm, cán bộ văn hoá xã, thư viện hoặc bảo tàng tỉnh. Chụp ảnh rõ nét, xin người đọc ghi âm Hán Việt, nghĩa và mức độ chắc chắn.

Có nên dùng công cụ nhận dạng chữ trên điện thoại để đọc bia đá không?

Chỉ nên dùng để tham khảo. Chữ khắc trên đá, gỗ thường mòn, kiểu chữ cũ hoặc chữ Nôm tự tạo dễ bị đọc sai. Nên có người biết chữ Hán Nôm đọc lại trước khi ghi vào sổ gia đình.

Có nên tự giải thích nghĩa tên nôm của làng không?

Không nên tự đặt nghĩa. Tên nôm qua mấy trăm năm có thể đã biến âm. Ghi lời giải thích của người làng kèm chữ theo lời kể, và nếu là truyền thuyết thì ghi rõ là truyền thuyết.

Ghi tên nôm, tên chữ vào sổ gia đình theo thứ tự nào?

Nên ghi tên nôm trước vì là tên người nhà gọi, rồi tên chữ kèm nguồn tìm thấy, sau đó là tên thôn, xã hiện nay. Giữ ảnh chụp hiện vật có tên chữ làm bằng chứng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138