Tên ruộng, tên gò, tên bến là những địa danh nhỏ trong phạm vi một làng: xứ đồng, cái gò, cái ao, con rạch, bến nước, cây đa, ngã ba. Chúng không có trên bản đồ hành chính, chỉ sống trong cách người làng gọi, nên mất nhanh hơn mọi lớp tên khác. Muốn giữ, cần ghi thành một danh sách có loại, vị trí, nghĩa và người kể.
Bài này giúp nhận ra các loại địa danh nhỏ thường gặp ở ba miền, hiểu vì sao chúng biến mất, và đưa một mẫu ghi chép để danh sách dùng được lâu. Phần hỏi chuyện người lớn tuổi và vẽ sơ đồ có bài riêng; ở đây tập trung vào việc ghi và sắp xếp chính những cái tên ấy. Tên trong ví dụ đều là giả định.
Các loại địa danh nhỏ thường gặp
Mỗi vùng có từ riêng để gọi đất và nước. Bảng dưới gom những loại hay gặp, giúp bạn biết nên hỏi tới đâu:
| Loại | Từ hay gặp | Thường đặt theo | Hỏi thêm |
|---|---|---|---|
| Ruộng, đồng | xứ đồng, cánh đồng, thửa, mẫu | Vị trí (trên, dưới, trong, ngoài), cây, người khai phá | Cấy mấy vụ, đất tốt hay xấu |
| Đất cao | gò, đống, đồi, động cát, cồn | Hình dáng, màu đất, chuyện xảy ra | Còn không, nay làm gì |
| Nước đứng | ao, hồ, đầm, bàu, lung, đìa | Kích thước, nhà sở hữu, loài cá | Ao của ai, cạn mùa nào |
| Nước chảy | sông, ngòi, kênh, rạch, xẻo, vàm | Cây ven bờ, nghề, hướng chảy | Thông ra đâu, ghe đi được không |
| Chỗ qua lại | bến, đò, cầu, ngã ba, truông | Người chèo đò, vật liệu cầu | Bến chở gì, đò ngừng năm nào |
| Mốc trong làng | cây đa, giếng, cổng làng, điếm canh | Cây, người coi giữ | Mốc nay còn không |
Một số từ chỉ dùng ở vài vùng, như bàu, lung, xẻo ở miền Nam hay truông, động cát ở một số vùng miền Trung. Nếu người kể dùng một từ lạ, ghi lại nguyên văn và hỏi luôn nghĩa, vì cùng một từ, mỗi vùng hiểu một kiểu.
Vì sao những tên này mất nhanh nhất
Tên xã có trên giấy, tên thôn có trong sổ của xã. Còn tên xứ đồng chỉ được dùng khi người ta còn ra đồng. Khi làng chuyển dần sang làm công nhân, buôn bán, đi làm xa, con cháu không còn cấy cày ở xứ đồng đó nữa, và cái tên thôi được gọi.
Dồn điền đổi thửa cũng làm nhiều tên ruộng nhỏ nhập vào nhau. Trước kia mỗi nhà có mấy mảnh rải rác, mảnh nào cũng có tên, nay gom về một hai thửa lớn. Người ta gọi theo số thửa hay theo tên đồng lớn, tên nhỏ thì dần quên.
Đô thị hoá thì xoá luôn mặt đất. Ao lấp thành khu dân cư, gò san làm đường, rạch thành cống ngầm. Khi chỗ không còn, tên chỉ còn trong trí nhớ, và trí nhớ thì đi theo người.
Ví dụ giả định: ở một xã ven đô thuộc Hà Nội, ông Lâm, bảy mươi chín tuổi, còn nhớ hơn ba mươi tên xứ đồng, ao, gò quanh làng. Con trai ông ngoài năm mươi nhớ chừng mười tên. Cháu nội ngoài hai mươi chỉ biết hai tên, đều là tên khu đô thị mới. Ba thế hệ, ba mươi tên rút còn hai. Ở nhiều làng, chuyện mất tên đất diễn ra nhanh như vậy, chỉ trong vài chục năm, lặng lẽ đến mức không ai để ý cho tới khi muốn hỏi thì người nhớ đã không còn.
Cách người xưa đặt tên, để biết mà hỏi
Theo vị trí. Đồng Trên, đồng Dưới, đồng Trong, đồng Ngoài, ruộng Đầu Làng (giả định). Kiểu tên này dễ hiểu nhưng cần ghi rõ "trên" là so với cái gì: thượng nguồn, chỗ đất cao hay phía đình.
Theo hình dáng hay đặc điểm. Gò Tròn, ao Dài, đồng Trũng. Hỏi người kể hình dáng đó trông thế nào, vì nhiều khi đã san phẳng.
Theo cây cối, con vật. Bàu Sen, rạch Cây Bần, gò Mả Cò. Ghi loài cây, con vật đó nay còn không.
Theo người. Ruộng ông Cả, bến bà Hai, ao ông Đồ. Tên theo người hay được gọi lâu sau khi người đó đã mất, có khi cả làng không ai nhớ ông Cả là ai. Nếu người kể biết, ghi lại người ấy là ai.
Theo việc làm hay chuyện xảy ra. Bến Gạch vì có lò gạch, đồng Giặc vì từng có trận đánh, gò Ngựa vì từng thả ngựa. Đây là loại tên mang chuyện nhiều nhất; ghi tên mà không ghi chuyện là bỏ đi phần quý nhất.
Theo số đo hay giá trị. Ruộng Ba Sào, đồng Mười Mẫu. Kiểu tên này cho biết cả cách đo ruộng ngày xưa.
Mẫu ghi một dòng
Mỗi địa danh nhỏ ghi thành một dòng với cùng một cấu trúc, để sau này sắp xếp, so sánh dễ. Một dòng đủ gồm:
- Tên, viết theo cách người kể gọi; nếu cách đọc khác cách viết thì ghi thêm cách đọc.
- Loại: đồng, gò, ao, rạch, bến, mốc.
- Vị trí theo lời kể, lấy mốc là đình, đường cái, sông hoặc nhà mình. Ví dụ: "sau đình, đi về phía sông chừng một quãng".
- Nghĩa hoặc lý do đặt tên, nếu người kể biết; không biết thì ghi "không rõ".
- Hiện trạng: còn nguyên, đã đổi, đã mất, và nay là gì nếu biết.
- Một chuyện đi kèm, dù chỉ một câu.
- Người kể và ngày ghi.
Ví dụ một dòng giả định: "Gò Ngựa, gò đất cao phía tây làng, cách đình chừng năm trăm bước. Ông Lâm kể ngày xưa người làng thả ngựa ở đó. Nay đã san làm sân thể thao. Hồi nhỏ ông hay ra đó thả diều. Ông Lâm kể, tháng 3."
Sắp danh sách cho dễ dùng
Khi đã có vài chục dòng, danh sách cần được sắp lại để người khác đọc hiểu. Thứ tự làm:
- Gom theo loại trước: tất cả xứ đồng một nhóm, ao hồ một nhóm, sông rạch bến một nhóm, mốc trong làng một nhóm.
- Trong mỗi nhóm, xếp theo hướng: bắt đầu từ đình hoặc từ nhà mình, đi theo chiều kim đồng hồ.
- Đánh số từng dòng; nếu nhà đã vẽ sơ đồ làng, ghi số đó lên sơ đồ ở đúng chỗ.
- Đánh dấu dòng nào có hai người trở lên cùng nhớ, dòng nào chỉ một người nhớ.
- Thêm một trang đầu ghi: làng nào, tên thôn xã cũ và hiện nay, ai kể, ai ghi, từ ngày nào đến ngày nào.
- Chụp và lưu hai nơi, để bản giấy trong sổ gia đình.
Đánh số rồi ghép với sơ đồ là bước làm danh sách sống lên. Đọc một dòng, nhìn sơ đồ là thấy ngay chỗ đó nằm ở đâu so với nhà mình.
Khi làng đã đô thị hoá: tìm lại chỗ của tên cũ
Ở những xã ven đô, nhiều xứ đồng nay đã là khu dân cư, đường lớn, trường học. Người già vẫn nhớ tên, nhưng đứng giữa phố mới thì chính họ cũng khó chỉ ra chỗ cũ. Cách làm là bám vào những mốc còn sót lại.
Mốc tốt nhất là những thứ ít khi bị dời: đình làng, con sông, đoạn đê, đường cái cũ, một cây cổ thụ được giữ lại. Đưa người kể tới đứng ở mốc đó, hỏi: "Từ đây nhìn ra, đồng Trên ngày xưa ở phía nào, xa chừng nào?". Người kể thường chỉ được hướng và khoảng cách đại khái, thế là đủ.
Ghi hiện trạng bằng lời mô tả chung, như "nay là khu nhà ở phía sau trường học" hay "nay là đoạn đường mới chạy song song với sông". Có thể đánh dấu thử trên ứng dụng bản đồ trong máy của mình để nhớ, nhưng không cần chia sẻ những điểm đó ra ngoài.
Ông Lâm trong ví dụ được cháu chở đi một vòng quanh làng vào một sáng chủ nhật. Trong ba mươi tên ông nhớ, ông chỉ được chỗ của gần hai mươi. Mười tên còn lại ông chỉ nhớ "ở đâu phía bên kia", và cháu ghi đúng như vậy. Một buổi sáng, danh sách có thêm cột hiện trạng mà ngồi ở nhà hỏi cả tháng cũng không ra.
Những thứ không nên làm
Không nên chuẩn hoá tên cho đẹp. Một xứ đồng người làng gọi bằng tiếng địa phương, có khi một chữ đọc lệch, đừng sửa theo chính tả sách vở. Ghi đúng như người ta gọi, chú thích cách viết phổ thông bên cạnh nếu cần.
Không nên ghép tên đất với ranh giới thửa đất hiện nay để dùng vào chuyện tranh chấp. Danh sách này là ký ức, không phải giấy tờ đất đai. Mọi việc liên quan quyền sử dụng đất phải theo hồ sơ địa chính và cơ quan có thẩm quyền.
Không nên tự đặt thêm nghĩa cho tên. Gò Mả Cò có thể vì cò đậu nhiều, có thể vì một chuyện khác; người kể không biết thì ghi không biết.
Và không nên dừng ở tên trơn. Ba mươi cái tên không kèm chuyện nào đọc lên giống một danh sách hàng hoá. Mười cái tên, mỗi tên một câu chuyện, đáng giữ hơn nhiều.
Câu tự hỏi khi nhìn lại danh sách
Sau khi xong một lượt, đọc lại danh sách và tự hỏi vài câu. Danh sách đã đủ các nhóm chưa, hay chỉ toàn tên ruộng mà quên sông nước, hay ngược lại? Những chỗ trẻ con hay chơi, như gò, bãi, bến tắm, đã có chưa? Đó thường là chỗ người già nhớ nhất mà người ghi hay quên hỏi.
Có tên nào chỉ một người nhớ không? Người đó đã được hỏi thêm chưa, có người cùng thời nào để kiểm lại? Một tên chỉ một người nhớ không phải là tên sai, nhưng cần đánh dấu để người sau biết.
Có đủ người kể của nhiều xóm không? Người xóm trên hay biết tên đồng phía trên, người xóm dưới biết tên bến phía dưới. Một danh sách chỉ do một người kể thường lệch về phía nhà người đó.
Cuối cùng: nếu đứa cháu mười lăm tuổi về làng, cầm danh sách này đi bộ một buổi, cháu có tìm được ít nhất năm chỗ không? Nếu chưa, có lẽ phần vị trí cần ghi rõ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Địa danh nhỏ trong làng gồm những loại nào?
Gồm xứ đồng, cánh đồng, thửa ruộng có tên, gò, đống, cồn, ao, đầm, bàu, sông, ngòi, rạch, vàm, bến, đò, cầu, và các mốc như cây đa, giếng, cổng làng. Mỗi vùng có từ riêng để gọi.
Vì sao tên xứ đồng, tên gò mất nhanh hơn tên xã?
Vì chúng không có trên giấy tờ hay bản đồ, chỉ sống khi người ta còn ra đồng, còn đi qua đó. Khi làng đổi nghề, dồn điền đổi thửa hay đô thị hoá, chỗ đổi khác và tên thôi được gọi.
Mỗi địa danh nhỏ nên ghi những thông tin gì?
Ghi tên theo cách người kể gọi, loại địa danh, vị trí so với một mốc rõ, nghĩa hoặc lý do đặt tên nếu biết, hiện trạng, một chuyện đi kèm, người kể và ngày ghi.
Danh sách tên đất có dùng làm bằng chứng đất đai được không?
Không nên. Danh sách là ký ức của gia đình, không phải giấy tờ đất đai. Việc liên quan quyền sử dụng đất phải theo hồ sơ địa chính và cơ quan có thẩm quyền.
Có nên sửa tên địa phương cho đúng chính tả không?
Không nên sửa. Ghi đúng như người làng gọi, kể cả khi cách đọc khác chính tả phổ thông, rồi chú thích cách viết phổ thông bên cạnh nếu cần. Cách gọi địa phương là một phần của cái tên.
Sắp xếp danh sách tên đất thế nào cho dễ đọc?
Gom theo loại như đồng, ao hồ, sông rạch, mốc trong làng, trong mỗi nhóm xếp theo hướng từ một mốc như đình. Đánh số từng dòng và ghi số lên sơ đồ làng nếu nhà đã vẽ.