Viết một đoạn mỗi tối khi đi xa là dành khoảng mười lăm phút trước khi ngủ để ghi lại một nơi, một người, một khoảnh khắc của ngày hôm đó, chừng năm đến mười câu, không cần đủ sự kiện. Mục tiêu không phải chép lại cả ngày mà là bắt lấy một thứ trước khi ngày mai ập tới và đè lên nó.
Khó nhất của thói quen này không phải là viết hay mà là không bỏ dở. Đa số người bắt đầu hăng hái hai đêm đầu, đến đêm thứ tư thì mệt, đêm thứ năm thì quên. Bài này đưa ra giờ giấc, chỗ ngồi, bảy câu gợi ý để khỏi ngồi nhìn trang giấy trắng, và cách viết vào những đêm chỉ muốn lăn ra ngủ.
Vì sao là một đoạn, không phải một trang
Đặt mục tiêu một trang mỗi tối nghe hợp lý ở nhà, nhưng khi đi xa thì nặng. Bạn đã đi bộ cả ngày, ăn tối muộn, ngày mai lại dậy sớm. Một trang là hai ba mươi phút, và đến đêm thứ ba bạn bắt đầu thấy nó như một bài tập về nhà. Một đoạn thì khác: năm đến mười câu, mười lăm phút là xong, kể cả khi mệt.
Một đoạn cũng buộc bạn chọn. Không viết được hết thì phải hỏi: hôm nay điều gì đáng giữ nhất? Câu hỏi ấy chính là phần quý của việc viết. Một đoạn viết về chú bé bán vé số ngồi ăn cơm hộp bên lề đường kể nhiều hơn một trang liệt kê đi chỗ này ăn chỗ kia.
Mười lăm phút cũng là khoảng thời gian dễ tìm ở bất cứ chỗ nghỉ nào: trong lúc chờ người đi cùng tắm, trong lúc chờ cơm, trong lúc sạc điện thoại. Bạn không phải dành ra một buổi riêng, chỉ cần lấp vào một khoảng trống sẵn có của buổi tối.
Nếu tối nào hứng lên muốn viết dài, cứ viết. Một đoạn là mức sàn, không phải mức trần. Nhưng đừng vì hôm qua viết dài mà hôm nay thấy một đoạn là ít. Mức sàn đặt ra để những đêm mệt nhất bạn vẫn giữ được thói quen.
Chọn giờ và chỗ ngồi
Thói quen bám vào chỗ và giờ cố định dễ hơn bám vào ý chí. Thử các lựa chọn dưới đây và giữ cái hợp với nhịp chuyến đi của bạn.
| Thời điểm | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|
| Ngay sau bữa tối | Còn tỉnh, ký ức cả ngày còn rõ | Hay bị kéo đi chơi tiếp |
| Sau khi tắm, trước khi nằm | Yên tĩnh, đã xong mọi việc | Dễ buồn ngủ, viết vội |
| Trên xe về chỗ ở | Tận dụng thời gian chết | Rung lắc, chữ xấu, dễ say xe |
| Sáng sớm hôm sau | Đầu óc tỉnh, nhìn lại được cả ngày | Ngày mới bắt đầu dễ lấn mất |
| Trong quán nước cuối ngày | Có không khí, dễ nhớ chi tiết | Ồn, có khi phải nói chuyện |
Chỗ ngồi nên là một chỗ lặp lại: cùng góc bàn ở nhà nghỉ, cùng mép giường, cùng ghế ngoài ban công. Chỉ cần ngồi xuống đúng chỗ ấy là tay tự tìm đến sổ. Để sổ và bút sẵn ở đó ngay từ lúc nhận phòng.
Tránh viết trên giường nằm sấp nếu có thể. Đó là tư thế dễ ngủ quên nhất và chữ thì nghiêng hết sang một bên.
Bảy câu gợi ý khi không biết viết gì
Mở sổ ra mà đầu trống rỗng là chuyện thường. Chọn một câu bất kỳ dưới đây và trả lời nó. Không cần trả lời hết, một câu là đủ cho một đoạn.
- Hôm nay mình đã đứng ở đâu lâu nhất, và nhìn thấy gì ở đó?
- Một người mình nói chuyện hôm nay là ai, họ nói câu gì mình còn nhớ nguyên văn?
- Mùi gì của hôm nay mà ở nhà không có?
- Có lúc nào hôm nay mình lạc đường, đợi lâu hoặc mọi thứ không như dự định không? Chuyện gì xảy ra sau đó?
- Nếu phải gửi về nhà một tấm ảnh duy nhất của hôm nay mà không được chụp, mình sẽ tả tấm ảnh đó thế nào?
- Nơi nào hôm nay làm mình nhớ đến một nơi khác, ở quê, ở nhà, ở chuyến trước?
- Ngày mai mình muốn để ý thứ gì mà hôm nay đã bỏ qua?
Câu thứ năm rất hữu ích cho người hay chụp nhiều mà viết ít. Tả một tấm ảnh tưởng tượng buộc bạn chọn khung, chọn chi tiết, đúng việc của một đoạn văn tốt.
Có thể chép bảy câu này vào trang đầu sổ, mỗi tối liếc qua một lần.
Những đêm quá mệt: cách viết trong năm phút
Sẽ có đêm bạn chỉ còn sức cho năm phút. Đừng bỏ hẳn, vì bỏ một đêm rất dễ thành bỏ cả chuyến. Làm theo các bước rút gọn này.
- Ghi ngày và tên nơi ngủ đêm nay ở đầu trang.
- Viết ba danh từ: ba thứ cụ thể bạn nhìn thấy hôm nay. Không tính từ, không giải thích.
- Viết một câu nghe được trong ngày, nguyên văn, nếu nhớ.
- Viết một dòng: hôm nay vui nhất lúc nào.
- Đánh dấu một ký hiệu nhỏ ở góc trang, ví dụ dấu sao, để biết đây là trang viết rút gọn và hôm sau có thể viết bù.
- Gập sổ, đi ngủ.
Trang năm phút trông trơ trụi, nhưng ba danh từ và một câu nghe được thường đủ để vài năm sau gợi lại cả ngày. Nhiều người đọc lại sổ cũ thấy chính những trang rút gọn này lại sắc nét, vì chỉ giữ thứ đắt nhất.
Đoạn viết chung chung và đoạn viết có nơi chốn
Dưới đây là hai cách viết về cùng một buổi tối, để thấy khác biệt nằm ở đâu. Cả hai đều ngắn như nhau.
| Viết chung chung | Viết có nơi chốn |
|---|---|
| Tối nay đi dạo phố cổ, rất đông vui, đèn lồng đẹp. | Tối nay đi dọc con phố nhỏ ven sông, đèn lồng treo thấp đến mức anh Hai phải cúi đầu. |
| Ăn tối ở một quán ngon. | Ăn bánh ở quán có ba cái bàn nhựa, bà chủ hỏi "ăn cay được không con" trước khi rưới nước chấm. |
| Cảm thấy rất bình yên. | Ngồi bờ kè nghe tiếng nước vỗ, lần đầu trong tuần không cầm điện thoại suốt nửa tiếng. |
| Hôm nay mệt nhưng vui. | Đi bộ tới mức bàn chân phồng một chỗ, nhưng con gái cứ đòi đi thêm một vòng để xem lại con mèo nằm trên mái. |
Cột bên phải không dùng chữ nào khó. Khác biệt chỉ là có vật, có người, có câu nói. Khi đọc lại đoạn mình vừa viết, hãy tìm chữ "đẹp", "vui", "ngon", "bình yên" và thử thay mỗi chữ bằng một chi tiết.
Không bỏ dở giữa chuyến: mấy điều giúp giữ nhịp
Đừng đọc lại đêm trước rồi chê. Đọc lại trong chuyến dễ làm nản. Để dành việc đọc lại cho khi về nhà.
Bỏ một đêm thì đêm sau viết hai đoạn ngắn, không phải hai trang. Viết bù quá nhiều làm thói quen nặng lên, rồi lại bỏ.
Đi cùng người khác thì rủ họ viết cùng giờ. Hai vợ chồng, hai mẹ con ngồi cùng bàn mỗi người một cuốn, mười lăm phút im lặng, rồi đọc cho nhau nghe một câu. Thói quen thành một nghi thức nhỏ của chuyến đi.
Chuẩn bị bút dự phòng. Hết mực ở nơi xa là lý do bỏ viết phổ biến đến buồn cười. Mang hai cây bút, một cây bút chì.
Chấp nhận viết xấu, viết sai. Không ai chấm điểm. Gạch xoá, viết đè, sai chính tả đều là dấu vết thật của một đêm mệt ở nơi xa.
Đặt mốc cho cả chuyến, không phải cho từng đêm. Ví dụ chuyến bảy đêm thì mục tiêu là sáu đoạn. Cho phép mình hụt một đêm mà không thấy thất bại.
Đi công tác: tìm nơi chốn trong một lịch kín
Chuyến công tác cũng có nơi chốn, chỉ là nhỏ hơn. Bạn không đi tham quan, nhưng có quán ăn sáng gần chỗ ở, con đường đi bộ từ nhà nghỉ ra chỗ họp, ô cửa sổ phòng nhìn ra mái nhà bên cạnh. Viết về những chỗ nhỏ ấy là đủ cho một đoạn.
Dùng mười phút đầu buổi sáng thay vì buổi tối. Đi công tác buổi tối hay có tiếp khách, ăn uống muộn. Nhiều người thấy viết lúc ngồi chờ ăn sáng dễ hơn, ghi về buổi chiều tối hôm trước.
Tách hẳn chuyện công việc ra khỏi đoạn viết. Nội dung cuộc họp, tên đối tác, số liệu thuộc về sổ công việc. Đoạn buổi tối chỉ dành cho nơi chốn và người bình thường bạn gặp, như bác bảo vệ, cô bán xôi.
Đi cùng một nơi nhiều lần thì viết về sự thay đổi. Ai hay công tác cùng một thành phố có thể ghi mỗi lần một đoạn về cùng một góc phố. Sau vài năm, các đoạn ấy thành ghi chép về một nơi đang đổi thay, điều ít người có được.
Giữ sổ công tác riêng, mỏng. Một cuốn nhỏ chỉ dùng cho các chuyến công tác, mỗi chuyến vài trang. Lật lại sẽ thấy những năm đi làm của mình qua các nơi, không qua các bản báo cáo.
Khi về nhà: đọc lại và giữ gì
Khoảng một tuần sau chuyến đi, đọc lại cả cuốn một lượt. Lần đọc này không phải để sửa văn mà để đánh dấu. Gạch chân những câu bạn thích, đánh dấu sao những đoạn có chi tiết riêng mà ảnh không có. Những trang rút gọn có dấu sao ở góc, nếu còn nhớ thêm, viết bù vài dòng ở mép trang, ghi rõ là viết sau.
Bà Sáu ở An Giang có lần lên thăm con gái ở Lâm Đồng mười ngày, mỗi tối viết vài dòng vào cuốn sổ nhỏ. Về nhà bà đọc lại, nhận ra đoạn bà thích nhất là đoạn viết vội nhất: "Sáng sương dày, thằng cháu ngoại chạy ra vườn hét to rồi đứng nghe tiếng mình vọng lại." Bà chép đoạn ấy ra một tờ giấy riêng, kẹp vào khung ảnh chụp cháu hôm đó.
Không cần làm gì to tát với cuốn sổ. Cất nó cùng chỗ với ảnh của chuyến đi, ghi trên bìa chuyến nào, năm nào. Việc quan trọng nhất đã xong từ những đêm bạn ngồi viết.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi tối nên viết bao nhiêu là đủ khi đi du lịch?
Một đoạn năm đến mười câu là đủ, khoảng mười lăm phút. Đó là mức sàn để giữ thói quen kể cả khi mệt. Tối nào muốn viết dài thì cứ viết, nhưng đừng lấy đó làm chuẩn cho các tối khác.
Không biết viết gì thì bắt đầu từ đâu?
Chọn một câu gợi ý và trả lời nó, ví dụ hôm nay mình đứng ở đâu lâu nhất và thấy gì ở đó, hoặc một câu ai đó nói mà mình còn nhớ nguyên văn. Bắt đầu từ một vật cụ thể dễ hơn bắt đầu từ cảm xúc.
Đi công tác lịch kín có viết được không?
Được, với cách viết rút gọn năm phút: ngày, nơi ngủ, ba danh từ, một câu nghe được, một dòng về lúc vui nhất. Chuyến công tác cũng có nơi chốn đáng nhớ, như quán ăn sáng gần nơi ở hay con đường đi bộ ra chỗ họp.
Bỏ mất vài đêm có nên viết bù cho đủ không?
Không cần viết bù đủ. Đêm sau viết thêm một đoạn ngắn cho đêm bị bỏ là được, ghi rõ là viết sau. Cố viết bù nhiều làm thói quen nặng lên và dễ bỏ luôn phần còn lại của chuyến.
Nên viết nhật ký buổi tối bằng tay hay gõ trên điện thoại?
Tuỳ bạn, nhưng viết tay thường giữ được thói quen lâu hơn khi đi xa vì không bị thông báo kéo đi. Gõ trên điện thoại tiện cho đêm quá mệt. Nếu gõ, nhớ sao lưu và sau chuyến có thể in ra kẹp cùng ảnh.