Muốn ông bà kể về những nơi đã sống, hãy hỏi theo từng chặng nơi chốn thay vì hỏi cả đời người: bắt đầu từ ngôi nhà sớm nhất họ nhớ, rồi đến nơi lập gia đình, những lần chuyển đi, nơi ở lâu nhất. Mỗi chặng chỉ cần năm đến bảy câu hỏi cụ thể về nhìn, nghe, mùi, việc hằng ngày, và để ông bà kể lan ra.
Câu hỏi về một nơi dễ trả lời hơn câu hỏi về một giai đoạn. “Nhà hồi đó có mấy gian?” mở được trí nhớ nhanh hơn “thời trẻ ông thế nào?”. Dưới đây là ba mươi câu hỏi chia theo sáu chặng, kèm cách ghi để đặt lên bản đồ gia đình, và những tình huống nên dừng hỏi.
Chuẩn bị trước buổi hỏi: mười phút mà đỡ cả buổi
Buổi hỏi trôi chảy hay không thường được quyết định trước khi ngồi xuống. Mấy việc nhỏ dưới đây tốn chừng mười phút.
- Chọn trước một chặng và chép năm câu hỏi của chặng đó ra một mảnh giấy nhỏ, để không phải cầm điện thoại đọc câu hỏi trước mặt ông bà.
- Hỏi người khác trong nhà trước xem ông bà đã từng kể gì về chặng đó, để biết chỗ nào nên hỏi sâu và chỗ nào nên tránh.
- Chọn giờ ông bà khoẻ nhất, thường là sau bữa sáng hoặc sau giấc trưa, không phải buổi tối khi đã mỏi.
- Chọn chỗ ngồi quen của ông bà: hiên nhà, bộ ghế ở phòng khách, chiếc giường tre. Chỗ quen làm người già nói thoải mái hơn.
- Thử máy ghi âm trước, để sẵn ở chế độ im lặng, đặt xa một chút để ông bà không để ý tới nó.
- Mang theo bản đồ trắng và bút nếu chặng đó có nhiều nơi, để ông bà chỉ tay hoặc vẽ ngay khi nhớ ra.
Đừng báo trước kiểu “mai con phỏng vấn ông nhé”. Chữ phỏng vấn làm nhiều người lớn tuổi căng thẳng, nghĩ phải chuẩn bị câu trả lời cho hay. Cứ ngồi xuống uống nước, rồi hỏi câu mở đầu như một câu chuyện bình thường.
Vì sao hỏi theo nơi chốn dễ hơn hỏi theo năm tháng
Người lớn tuổi thường không nhớ đời mình theo năm, mà theo nơi. Hỏi “năm 1968 bà làm gì” dễ gặp cái lắc đầu. Hỏi “hồi bà ở nhà ngoại, sáng ra bà làm gì đầu tiên” thì câu chuyện chảy ra, kèm cả năm tháng mà bà tự tính lại. Nơi chốn là cái móc treo ký ức: một mái nhà, một cái giếng, một con đường đi chợ giữ được nhiều chi tiết hơn một con số.
Hỏi theo nơi còn có cái lợi thứ hai: câu trả lời đặt được ngay lên bản đồ. Mỗi chặng thành một ghim, mỗi chuyện thành một thẻ. Cuộc trò chuyện không trôi tuột như những buổi ngồi nghe kể rồi quên, mà để lại thứ cả nhà nhìn thấy.
Cái lợi thứ ba ít ai để ý: hỏi về nơi ít chạm vào chuyện riêng tư hơn hỏi về người. Ông bà có thể không muốn nói về một người cũ, một chuyện buồn, nhưng thường vui lòng tả cái sân, cái bếp, đường ra đồng. Câu chuyện về người sẽ tự đến khi họ thấy thoải mái, không cần mình đào.
Bài này không phải cách viết hồi ký cho ông bà. Mục đích hẹp hơn: lấy được danh sách những nơi ông bà đã sống, mỗi nơi có vài chi tiết thật, đủ để cả nhà ghim lên một tấm bản đồ và các cháu hình dung được.
Ba mươi câu hỏi chia theo sáu chặng
Không cần hỏi hết. Mỗi buổi chọn một chặng, năm câu là vừa. Câu in nghiêng là câu mở, nên hỏi trước.
| Chặng | Câu hỏi |
|---|---|
| 1. Nhà sớm nhất còn nhớ | Nhà hồi bà còn nhỏ trông thế nào, có mấy gian? Mái lợp gì? Nhà quay mặt ra đâu? Ai ngủ ở gian nào? Sáng dậy nghe tiếng gì đầu tiên? |
| 2. Xóm làng, đường phố quanh nhà | Từ nhà ra chợ đi đường nào, qua những chỗ nào? Hàng xóm sát vách là ai? Bọn trẻ hay chơi ở đâu? Chỗ nào người lớn cấm đi? Trong xóm gọi các chỗ bằng tên gì? |
| 3. Nơi đi học, đi làm đầu tiên | Trường hay chỗ làm đầu tiên cách nhà bao xa, đi bằng gì? Đi mất bao lâu? Trên đường có quán, có cây, có bến nào nhớ? Ở đó ông ngồi chỗ nào? Có ai đi cùng? |
| 4. Nơi gặp nhau và lập gia đình | Ông bà gặp nhau lần đầu ở chỗ nào? Đám cưới tổ chức ở nhà ai? Căn nhà đầu tiên của hai người ở đâu, thuê hay của ai cho? Có món đồ nào từ nhà đó còn giữ? |
| 5. Những lần chuyển đi | Lần đầu rời quê là đi đâu, vì sao? Đi bằng gì, mang theo gì? Đến nơi mới thấy lạ nhất điều gì? Có quay lại nơi cũ không? Lần chuyển nào khó nhất? |
| 6. Nơi ở lâu nhất | Trong đời, ông bà ở đâu lâu nhất? Nơi đó thay đổi thế nào qua các năm? Góc nào trong nhà ông bà thích nhất? Nếu được quay lại một ngày, muốn đứng ở chỗ nào? |
Mỗi chặng đều đi theo thứ tự: tả nơi, rồi việc hằng ngày, rồi người, rồi cảm xúc. Thứ tự đó giúp ông bà vào chuyện từ thứ dễ nói nhất. Câu cuối của chặng 6 thường là câu khiến người già im lặng lâu nhất; chờ, đừng chen vào.
Cách hỏi để ông bà kể lan ra
Hỏi chi tiết, không hỏi cảm xúc trước. “Bà có nhớ nhà cũ không?” chỉ nhận được “có, nhớ chứ”. “Bếp nhà cũ nấu bằng gì?” mới mở ra cả câu chuyện, và cảm xúc sẽ tự đến sau.
Nhắc lại lời ông bà vừa nói. Ông nói “hồi đó đi bộ ra bến”, mình hỏi lại “ra bến à, bến đó ở đâu ông?”. Lặp lại một chữ là cách khuyến khích kể tiếp tự nhiên nhất.
Mang theo một vật gợi nhớ. Một tấm ảnh cũ, một món đồ từ nhà cũ, hay một bản đồ trắng để ông bà tự vẽ phác căn nhà. Vẽ bằng tay giúp người già nhớ ra cả những thứ chưa kịp nghĩ tới.
Đừng sửa khi ông bà nhớ sai. Nếu bà nói nhà ở bên trái chợ mà mẹ biết là bên phải, cứ ghi lời bà, thêm ghi chú sau. Sửa ngay tại chỗ làm người kể chột dạ và kể ít đi.
Hỏi một chặng mỗi lần. Ba mươi câu trong một buổi là cuộc thẩm vấn. Một chặng, hai mươi đến bốn mươi phút, rồi chuyển sang ăn uống hay xem ảnh.
Cách ghi lại để đặt lên bản đồ
Ghi âm giữ được giọng, nhưng phải chép ra thì mới dùng được trên bản đồ. Sau mỗi buổi, trong vòng hai ngày, làm mấy việc sau.
- Nghe lại bản ghi âm, đánh dấu những chỗ ông bà nhắc tên một nơi.
- Với mỗi nơi, chép ra một dòng tên và một dòng chuyện, dùng nguyên lời người kể.
- Ghi rõ “bà kể ngày nào, ở đâu” trên đầu mỗi trang chép.
- Gạch dưới những tên nơi chưa rõ để buổi sau hỏi lại, hoặc hỏi người khác trong họ.
- Nếu ông bà dùng tên làng, tên xã cũ, ghi đúng tên đó trước, sau mới tra tên hiện nay trên cổng thông tin chính thức của tỉnh.
- Cắm ghim lên bản đồ gia đình và cho ông bà xem ngay lần gặp sau.
Bước cuối hay bị quên mà lại là động lực lớn nhất. Khi ông bà thấy lời mình kể đã thành một chấm trên bản đồ, có tên, có chuyện, họ thường tự nhớ thêm và chủ động kể tiếp ở buổi sau. Người ghi nên giữ bản ghi âm gốc ở ít nhất hai nơi, đặt tên tệp theo ngày và tên người kể.
Khi nào nên dừng hỏi
Khi ông bà lặp lại một câu chuyện nhiều lần trong buổi. Đó thường là dấu hiệu mệt. Chuyển sang chuyện khác nhẹ hơn hoặc nghỉ, hôm khác hỏi tiếp.
Khi một nơi gắn với chuyện buồn. Có những nơi gắn với mất mát, chia ly, những năm khó khăn. Nếu ông bà chậm lại, im lâu hoặc lảng sang chuyện khác, đừng hỏi dồn. Nhẹ nhàng nói “mình không cần nói về chỗ đó hôm nay đâu ạ” và ghi chú lại để biết mà tránh.
Khi có người lạ ngồi cùng. Ông bà thường kể ít và kể “đẹp” hơn khi có khách. Những buổi hỏi về nơi chốn nên chỉ có một hai người thân.
Khi chính mình đang vội. Người già nhận ra ngay người hỏi đang muốn xong việc. Thà hẹn buổi khác còn hơn hỏi gấp rồi nhận những câu trả lời ngắn.
Khi câu chuyện chạm vào chuyện riêng của người khác còn sống. Ghi phần về nơi chốn, còn chuyện riêng của người khác thì ghi chú “chưa đưa lên bản đồ” và hỏi ý người đó sau.
Ví dụ: một buổi hỏi chặng “nhà sớm nhất” với bà Sáu ở Vĩnh Long
Chị Thảo, cháu ngoại bà Sáu, mang theo một tờ giấy trắng và hỏi câu đầu: “Nhà hồi bà còn nhỏ có mấy gian?”. Bà Sáu ngập ngừng, rồi cầm bút vẽ ba ô vuông, một cái sân, một đường cong là con rạch sau nhà. Từ con rạch, bà kể chuyện mỗi chiều xuống rửa chén, chuyện chiếc xuồng của ông cố, chuyện mùa nước lên phải kê giường cao. Hai mươi phút trôi qua chị Thảo chưa hỏi đến câu thứ hai.
Đến câu “sáng dậy nghe tiếng gì đầu tiên”, bà cười: tiếng gà nhà bên và tiếng mái chèo. Chị Thảo ghi đúng câu đó. Khi hỏi tên xóm, bà nói một cái tên mà chị chưa nghe bao giờ. Chị không tra ngay, chỉ ghi lại và gạch dưới để hỏi cậu, người còn nhớ rõ hơn.
Cuối buổi, chị có một trang chép gồm một ghim, bảy chi tiết, một tên xóm cần kiểm lại và bức vẽ của bà. Trên bản đồ gia đình, ghim đó được đánh số 1, màu nâu, kèm câu “sáng nghe tiếng gà nhà bên và tiếng mái chèo”. Lần sau gặp, bà hỏi trước: “Bữa nay hỏi chỗ nào?”.
Câu hỏi thường gặp
Nên ghi âm hay ghi tay khi hỏi ông bà?
Nên ghi âm nếu ông bà đồng ý, và vẫn có một người ghi tay những tên nơi chốn và chi tiết chính. Ghi âm giữ giọng nói, ghi tay giúp có ngay danh sách để đặt lên bản đồ mà không phải nghe lại toàn bộ.
Ông bà không thích bị hỏi nhiều thì làm sao?
Biến buổi hỏi thành việc chung: cùng xem ảnh cũ, cùng vẽ lại căn nhà, cùng nấu món quê. Câu hỏi chen vào lúc tay đang làm việc tự nhiên hơn nhiều so với ngồi đối diện với cuốn sổ trên tay.
Hỏi một chặng mất bao lâu là vừa?
Khoảng hai mươi đến bốn mươi phút cho một chặng. Người lớn tuổi mệt nhanh khi phải lục trí nhớ. Nếu ông bà đang hứng thì cứ để kể tiếp, nhưng người hỏi không nên chủ động kéo dài quá một tiếng.
Ông bà dùng tên địa danh cũ mà con cháu không biết là ở đâu thì sao?
Ghi đúng cái tên ông bà nói, sau đó hỏi thêm người khác trong họ và tra trên cổng thông tin chính thức của tỉnh. Nhiều tên xóm, tên đồng không có trên giấy tờ nào, chỉ người trong làng biết, nên lời kể chính là nguồn lưu giữ.
Có nên để trẻ con hỏi ông bà không?
Rất nên, với vài câu đơn giản ở chặng nhà sớm nhất và xóm làng. Ông bà thường kể với cháu nhỏ hào hứng và chi tiết hơn kể với người lớn. Một người lớn ngồi cạnh để ghi chép và gợi ý câu hỏi tiếp.
Ba mươi câu hỏi có cần hỏi theo đúng thứ tự không?
Không bắt buộc, nhưng nên giữ thứ tự trong từng chặng: tả nơi trước, việc hằng ngày, rồi người, cuối cùng mới là cảm xúc. Thứ tự giữa các chặng thì theo ông bà; nếu họ muốn kể nơi ở lâu nhất trước, cứ theo.