Chú giải cho bản đồ kỷ niệm nên dựa trên một trục duy nhất cho màu ghim, chẳng hạn loại nơi, giai đoạn đời hoặc người gắn với nơi đó, cộng thêm kích thước ghim cho mức quan trọng. Ba đến năm màu là đủ; nhiều hơn thì không ai nhớ màu nào nghĩa là gì. Chú giải viết ở một góc cố định, bằng chữ đủ to để đứng cách một bước vẫn đọc được.
Nhu cầu chú giải thường xuất hiện khi bản đồ đã vượt khoảng ba mươi điểm. Trước đó, bạn nhớ hết từng ghim; sau đó, chính bạn bắt đầu phải dừng lại nghĩ. Bài này giúp bạn chọn trục cho màu, dùng thêm kích thước và đường nối, viết chú giải, và tránh những kiểu ký hiệu làm bản đồ rối hơn.
Khi nào bản đồ cần chú giải
Một bản đồ mười điểm không cần chú giải. Bạn nhìn vào là biết ghim nào là nhà ngoại, ghim nào là trường cũ. Nhưng mọi thứ thay đổi khi bản đồ được nhiều người cùng xem hoặc có nhiều điểm hơn. Người thân đứng trước tấm bản đồ nhà bạn sẽ thấy một rừng ghim mà không biết đâu là gì, và cuộc trò chuyện dừng lại ở câu "nhiều ghim quá nhỉ".
Dấu hiệu rõ nhất cho thấy bạn cần chú giải là khi bạn bắt đầu tự đặt quy ước trong đầu mà chưa viết ra: ghim đỏ là chỗ mình từng ở, ghim xanh là chỗ đi chơi. Nếu quy ước chỉ nằm trong đầu, nó sẽ bị phá vỡ lần đầu tiên bạn hết ghim đỏ và tạm dùng ghim hồng.
Một dấu hiệu khác: bạn muốn kể cho ai đó về một giai đoạn hay một nhóm nơi, nhưng phải dò từng ghim mới tìm ra. Chú giải tốt cho phép người xem tìm cả một nhóm nơi trong vài giây, chỉ bằng cách nhìn màu.
Chọn một trục cho màu ghim
Màu chỉ nên mang một loại thông tin. Bảng dưới so các trục hay dùng nhất, để bạn chọn trục hợp với câu hỏi mình hay đặt khi nhìn bản đồ.
| Trục cho màu | Ví dụ các màu | Trả lời câu hỏi | Chỗ yếu |
|---|---|---|---|
| Loại nơi | Nhà ở, trường, chỗ làm, nơi đi chơi | Mình đã ở, học, làm ở đâu? | Một nơi có thể vừa là nhà vừa là chỗ làm |
| Giai đoạn đời | Tuổi thơ, đi học, đi làm, có gia đình | Đời mình đã đi qua những vùng nào theo thời gian? | Cần biết giai đoạn của mỗi nơi |
| Người gắn với nơi đó | Bên nội, bên ngoại, bạn bè, riêng mình | Nơi nào thuộc về phía nào của gia đình? | Nơi có nhiều người thì khó chọn |
| Đã quay lại hay chưa | Đã quay lại, chưa quay lại, không còn nữa | Nơi nào mình nên về thăm? | Phải đổi màu khi tình trạng thay đổi |
Chọn trục theo câu hỏi bạn hay đặt nhất. Gia đình đông người hay hỏi "chỗ này bên nội hay bên ngoại" thì trục người hợp hơn. Người làm bản đồ riêng để nhìn lại đời mình thì trục giai đoạn thường cho cái nhìn rõ nhất. Đã chọn thì giữ; hai trục trộn lẫn trên cùng một tấm bản đồ là nguyên nhân phổ biến nhất khiến bản đồ khó đọc.
Kích thước, hình dạng và đường nối: ba lớp thông tin thêm
Kích thước cho mức quan trọng. Ghim lớn cho những nơi đặc biệt quan trọng, ghim nhỏ cho những nơi còn lại. Đây là cách nhẹ nhàng để thêm một lớp thông tin mà không đụng tới màu. Chỉ nên có hai cỡ, ba cỡ đã khó phân biệt.
Hình dạng cho trạng thái đặc biệt. Nếu cần đánh dấu nơi đã không còn, dùng một hình dạng khác như ghim đầu dẹt hoặc nhãn dán hình tam giác, thay vì thêm màu mới. Mắt người phân biệt hình dạng tốt hơn khi màu đã nhiều, nhất là khi đứng cách bản đồ vài bước.
Đường nối cho hành trình. Một sợi chỉ nối các ghim theo thứ tự thời gian cho thấy bạn đã đi như thế nào. Hợp với những chuyến chuyển nhà, đường nghề, hoặc hành trình của một người thân. Dùng chỉ một màu trung tính để không lẫn với màu ghim.
Số cho chuyện kể. Số nhỏ trên thẻ cạnh ghim để tra ghi chú trong sổ hay điện thoại. Số không mang ý nghĩa gì khác ngoài địa chỉ để tra, nên đánh liên tiếp theo thứ tự thêm vào, không theo vùng.
Bao nhiêu màu là vừa và chọn màu thế nào
Sai lầm phổ biến là dùng hết các màu trong hộp ghim. Vài nguyên tắc:
- Ba đến năm màu. Quá năm màu thì người xem phải liên tục nhìn chú giải, và màu gần nhau như cam với đỏ dễ lẫn khi đứng xa.
- Chọn màu khác hẳn nhau. Đỏ, xanh dương, vàng, xanh lá, trắng. Tránh cặp màu gần nhau như hồng với tím nhạt.
- Tính tới người khó phân biệt màu. Một số người khó phân biệt đỏ với xanh lá. Nếu bản đồ dành cho cả nhà, ghép màu với kích thước hoặc hình dạng để không chỉ dựa vào màu.
- Mua dư ghim của mỗi màu. Hết màu là lúc người ta tạm dùng màu khác và phá vỡ quy ước. Mua ít nhất gấp đôi số đang cần.
- Chừa một màu cho "chưa rõ". Những nơi chưa xếp được vào nhóm nào dùng màu trắng hoặc xám, để không bị xếp nhầm.
Nếu bạn dùng nhãn dán thay ghim, các nguyên tắc vẫn giữ nguyên. Nhãn dán tròn có nhiều cỡ, rất tiện cho lớp kích thước. Với bản đồ treo ở nơi có trẻ nhỏ, nhãn dán còn an toàn hơn ghim kim loại, và màu nhãn dán thường tươi, dễ phân biệt hơn màu đầu ghim.
Viết và đặt chú giải
Chú giải tốt là thứ người lạ đứng trước bản đồ một phút đã hiểu cách đọc.
- Chọn một góc ít ghim nhất của bản đồ, thường là vùng biển hoặc mép giấy. Giữ cố định góc đó qua các năm.
- Gắn một mẫu ghim thật của mỗi màu vào chú giải, thay vì tô màu bằng bút. Màu bút và màu ghim hiếm khi khớp.
- Bên cạnh mỗi mẫu, viết nghĩa bằng một đến ba chữ. "Bên nội" dễ đọc hơn "những nơi liên quan tới gia đình bên nội".
- Ghi thêm nghĩa của kích thước, hình dạng, đường nối nếu có dùng.
- Dòng cuối ghi trục màu đã chọn và năm bắt đầu dùng, để người sau biết nếu quy ước có thay đổi.
- Viết chữ đủ to để đứng cách một bước vẫn đọc được.
Nếu bản đồ có hai thế hệ cùng dùng, viết chú giải bằng chữ in rõ ràng. Ông bà mắt kém và trẻ nhỏ mới biết đọc đều cần chữ to và đơn giản.
Bà Sáu và đứa cháu xếp ghim ở Đồng Tháp
Bà Sáu ở Đồng Tháp có tấm bản đồ do đứa con trai mua tặng từ mấy năm trước. Bà ghim dần những nơi bà nhớ: chợ nổi ngày xưa bà hay chèo xuồng đi bán, nhà các con ở khắp nơi, nơi chồng bà từng làm việc. Không có quy ước nào, ghim màu gì có sẵn thì bà dùng. Đến khoảng bốn mươi điểm, chính bà cũng không nhớ ghim nào là gì.
Hè năm đó đứa cháu gái lên chín tuổi về ở với bà. Hai bà cháu đem hết ghim ra xếp vào mấy cái đĩa nhỏ theo màu, rồi quyết định chỉ dùng bốn màu: đỏ cho nơi bà từng sống, vàng cho nơi các con đang ở, xanh cho chỗ ông làm việc, trắng cho những nơi bà chỉ đi qua mà nhớ. Cháu gỡ từng ghim, đọc tên nơi trên thẻ, bà nói nó thuộc nhóm nào, cháu cắm lại đúng màu.
Việc tốn hai buổi chiều, nhưng sau đó ai vào nhà cũng nhìn được tấm bản đồ. Chú giải do cháu viết bằng bút lông, chữ to, dán ở góc biển. Điều bà Sáu thích nhất không phải bản đồ gọn hơn, mà là trong lúc xếp lại, cháu hỏi chuyện từng nơi một, và bà được kể lại hết những chuyện tưởng đã lâu không ai muốn nghe.
Những kiểu ký hiệu làm bản đồ rối hơn
Mỗi người trong nhà một quy ước. Bố dùng màu đỏ cho chỗ làm, mẹ lại dùng đỏ cho nhà ngoại. Sau một năm tấm bản đồ có hai lớp nghĩa chồng lên nhau. Thống nhất chú giải trước khi ai cũng cắm ghim.
Dùng màu để chấm điểm cảm xúc. Đỏ cho nơi vui, xanh cho nơi buồn nghe hay nhưng khó giữ: cảm xúc về một nơi thay đổi theo năm tháng, và bạn sẽ không biết lúc nào nên đổi màu. Cảm xúc nên nằm trong ghi chú.
Ký hiệu chỉ mình hiểu. Dấu sao, dấu chấm than, dấu gạch chéo vẽ thêm lên thẻ mà không có trong chú giải sẽ thành câu đố cho người xem sau.
Thêm màu mới mỗi khi có loại nơi mới. Mỗi lần nảy ra một nhóm mới lại thêm một màu, sau vài năm bạn có mười màu. Hãy tự hỏi nhóm mới có gộp được vào nhóm cũ không trước khi thêm màu.
Trên điện thoại: biểu tượng và tên danh sách
Nếu bản đồ kỷ niệm nằm trong ứng dụng bản đồ trên điện thoại, chú giải chính là cách bạn đặt tên và chọn biểu tượng cho danh sách ghim. Nhiều ứng dụng cho phép tạo nhiều danh sách, mỗi danh sách một biểu tượng hoặc một màu riêng. Hãy dùng đúng một trục như với bản giấy: mỗi danh sách tương ứng một màu trong chú giải.
Đặt tên danh sách bắt đầu bằng một con số để chúng xếp theo thứ tự cố định, như "1 Nơi đã sống", "2 Trường cũ", "3 Chỗ làm". Thêm một danh sách tên "0 Chưa xếp" cho những nơi mới ghim vội. Mỗi tháng mở danh sách số không ra và chuyển các điểm vào đúng nhóm.
Nếu bạn giữ cả bản giấy và bản trên điện thoại, dùng chung một bộ màu cho cả hai. Người thân quen nhìn tấm bản đồ treo tường sẽ hiểu ngay danh sách trên máy khi được cho xem, mà không phải học thêm một quy ước khác.
Câu hỏi thường gặp
Bản đồ kỷ niệm nên dùng bao nhiêu màu ghim?
Từ ba đến năm màu là vừa. Ít hơn thì không đủ phân nhóm, nhiều hơn thì người xem phải liên tục nhìn chú giải và các màu gần nhau dễ lẫn khi đứng xa. Nên chừa một màu trung tính cho những nơi chưa xếp được.
Nên phân màu theo loại nơi hay theo thời gian?
Tuỳ câu hỏi bạn hay đặt khi nhìn bản đồ. Muốn biết mình đã ở, học, làm ở đâu thì chọn loại nơi. Muốn thấy đời mình đi qua các vùng theo năm tháng thì chọn giai đoạn. Chọn một trục và giữ nguyên, đừng trộn hai trục.
Một nơi thuộc hai nhóm thì dùng màu gì?
Chọn nhóm mà nơi đó quan trọng nhất với bạn và dùng màu của nhóm đó, rồi ghi thêm nhóm còn lại trong ghi chú. Có thể cắm hai ghim sát nhau, nhưng làm nhiều sẽ khiến bản đồ rối và mất ý nghĩa của màu.
Chú giải nên đặt ở đâu trên bản đồ?
Đặt ở một góc ít ghim nhất như vùng biển hoặc mép giấy, và giữ cố định qua các năm. Gắn mẫu ghim thật bên cạnh nghĩa của từng màu, chữ đủ to để đứng cách một bước vẫn đọc được.
Đã ghim lộn xộn nhiều năm rồi thì sắp xếp lại thế nào?
Chụp ảnh toàn bộ bản đồ trước. Chọn trục màu, rồi gỡ từng ghim, đọc thẻ, xếp vào nhóm và cắm lại đúng màu. Việc này nên làm cùng người thân, vừa nhanh hơn vừa có dịp kể lại chuyện từng nơi. Chia làm hai ba buổi cho đỡ mệt.
Người khó phân biệt màu xem bản đồ thế nào?
Ghép màu với một dấu hiệu khác như kích thước ghim, hình dạng nhãn dán hoặc một chữ cái nhỏ trên thẻ. Khi đó người khó phân biệt màu vẫn đọc được bản đồ qua dấu hiệu phụ, còn người khác vẫn nhìn màu cho nhanh.