Vẽ lại sơ đồ làng cũ theo trí nhớ là ngồi cùng người lớn từng sống ở đó, trên một tờ giấy lớn, vẽ lại đường làng, ao, giếng, đình, chợ, cánh đồng như họ nhớ ở một thời điểm cụ thể, rồi ghi tên gọi xưa lên từng chỗ. Không cần đúng tỉ lệ, không cần biết vẽ, chỉ cần đúng thứ tự các chỗ và đúng tên.
Một tờ sơ đồ như vậy giữ được thứ mà ảnh và chữ khó giữ: cách các nơi nằm cạnh nhau, đi từ chỗ này sang chỗ kia thế nào. Bài này đi qua chuẩn bị, các bước vẽ, ký hiệu nên dùng, cách xử lý khi mỗi người nhớ một kiểu, và những điều nên tránh để giữ riêng tư.
Vẽ để làm gì, và chọn thời điểm nào
Sơ đồ vẽ tay không thay được bản đồ đo đạc, và cũng không cần thay. Nó ghi lại làng như một người đã sống ở đó nhìn thấy: con đường nào hay đi, bụi tre nào trẻ con hay chui vào, nhà ai ở đầu xóm. Đó là bản đồ của ký ức, không phải của địa chính.
Việc đầu tiên là chọn thời điểm. Làng năm 1970 và làng năm 2000 có thể khác nhau rất nhiều. Hỏi người lớn: "Mình vẽ làng hồi bà còn con gái hay hồi bố còn đi học?". Chọn một mốc, ghi lên góc giấy, và giữ nguyên mốc đó trong suốt lúc vẽ. Muốn vẽ thời khác thì làm tờ khác.
Ví dụ giả định: bà Lài, bảy mươi lăm tuổi, nay sống với con trai ở Huế. Cháu gái mười hai tuổi được giao bài tìm hiểu về quê. Hai bà cháu quyết định vẽ làng của bà năm bà mười lăm tuổi, trước khi bà lấy chồng về làng khác. Mốc đó bà nhớ rõ nhất, vì đó là thời bà đi khắp làng chăn trâu, cắt cỏ.
Chọn đúng mốc thì người lớn nhớ nhiều, vẽ ít bị chồng chéo giữa các thời, và tờ giấy đọc lên ra đúng một quãng đời.
Chuẩn bị
Đồ dùng đơn giản, có sẵn trong nhà:
- Một tờ giấy lớn, khổ càng to càng tốt; có thể dán hai ba tờ giấy thường lại.
- Bút chì và cục tẩy cho lần phác đầu, vì thế nào cũng phải sửa nhiều lần.
- Bút màu hoặc bút dạ ba bốn màu: xanh cho nước, xanh lá cho cây và ruộng, nâu cho đường, đỏ cho chỗ quan trọng.
- Giấy ghi chú nhỏ để dán tên tạm, chưa chắc thì chưa viết thẳng lên sơ đồ.
- Điện thoại để ghi âm lúc người lớn kể (xin phép trước).
- Một mặt phẳng rộng: bàn lớn hoặc sàn nhà sạch, để người lớn tuổi ngồi thoải mái, nhìn được cả tờ.
Người lớn tuổi mắt kém thì vẽ nét to, chữ to. Nếu người kể không cầm bút được nữa thì người trẻ cầm bút, người già chỉ tay. Sơ đồ vẫn là của người kể. Trước khi bắt đầu, nói rõ với người kể rằng vẽ sai cũng không sao, sửa lúc nào cũng được; nhiều người già ngại cầm bút vì sợ vẽ xấu, nói trước câu đó thì họ thả lỏng hơn.
Các bước vẽ
Thứ tự dưới đây giúp sơ đồ dựng dần từ khung lớn đến chi tiết, ít phải tẩy xoá:
- Vẽ một mốc chắc nhất trước: con sông, con đường cái hoặc cái đình. Mọi thứ khác sẽ đặt theo mốc này.
- Hỏi hướng: mặt trời mọc phía nào so với mốc đó. Ghi một mũi tên chỉ hướng ở góc giấy.
- Vẽ các đường đi chính trong làng, nối từ mốc ra.
- Đặt nhà của gia đình mình lên sơ đồ, rồi các nhà hàng xóm người kể nhớ được.
- Thêm các chỗ chung: giếng, ao, chợ, trường, sân phơi, bến nước.
- Thêm cánh đồng, gò, bãi ở rìa làng.
- Ghi tên lên từng chỗ, chưa chắc thì dùng giấy ghi chú dán tạm.
- Nhờ người kể "đi" lại một vòng trên giấy: từ nhà ra chợ, từ nhà ra đồng, xem còn thiếu gì.
Bước 8 thường làm lộ ra những chỗ quên: một cây cầu tre, một con mương nhỏ phải đi qua. Mỗi lần người kể "đi" lại, sơ đồ dày thêm.
Ký hiệu nên dùng
Dùng ký hiệu thống nhất giúp người sau đọc sơ đồ mà không cần người vẽ giải thích. Ghi bảng ký hiệu ở góc tờ giấy:
| Thứ cần vẽ | Ký hiệu gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sông, kênh, mương | Nét màu xanh, kênh to vẽ hai nét | Ghi chiều nước chảy nếu người kể nhớ |
| Đường đi | Nét nâu; đường đất nét đứt, đường lát nét liền | Ghi tên đường nếu có |
| Nhà ở | Ô vuông nhỏ | Chỉ ghi "nhà ông bà", "nhà bác", không cần tên đầy đủ hàng xóm |
| Ao, giếng | Hình tròn xanh, giếng tô đậm | Giếng ăn hay giếng tắm |
| Cây lớn, bụi tre | Vòng tròn xanh lá có chấm | Cây gì, còn hay mất |
| Đình, chợ, trường | Hình vuông đỏ có ký hiệu riêng | Tên gọi xưa |
| Chỗ nay đã mất | Vẽ nét đứt hoặc gạch chéo nhẹ | Ghi năm mất nếu biết |
Đừng dùng quá nhiều ký hiệu. Tám tới mười loại là đủ; thêm nữa thì chính người vẽ cũng nhầm. Nếu nhà đã từng vẽ sơ đồ một làng khác, dùng lại đúng bộ ký hiệu đó để các tờ của gia đình đọc theo cùng một cách.
Khi mỗi người nhớ một kiểu
Vị trí lệch nhau. Bác nhớ cái giếng ở bên trái đường, bà nhớ bên phải. Vẽ theo người sống ở đó lâu hơn, rồi ghi chú bên cạnh "bác Hai nhớ ở bên kia". Không cần ai thắng.
Thời điểm lẫn vào nhau. Người kể hay nhập chuyện của nhiều thời. Khi thấy một thứ có vẻ thuộc thời sau, như cây cầu bê tông, hỏi nhẹ "cái cầu này có từ hồi bà mười lăm tuổi chưa?".
Khoảng cách không khớp. Trí nhớ co giãn khoảng cách theo cảm giác: đường đi học thời nhỏ thì nhớ là xa lắm. Không cần sửa; sơ đồ vẽ tay không đo khoảng cách.
Có chỗ không ai nhớ. Để trống và ghi "chưa rõ". Một khoảng trắng trung thực hơn một chỗ vẽ đại.
Người kể muốn sửa lại chỗ đã vẽ. Cứ để người kể sửa, kể cả khi đã tô màu. Lấy giấy ghi chú dán đè lên, hoặc gạch nhẹ rồi vẽ bên cạnh. Sơ đồ có vết sửa cho thấy nó được nhớ lại thật, không phải vẽ một lần cho xong.
Vẽ cùng trẻ con
Vẽ sơ đồ làng là một trong số ít việc mà ông bà và cháu nhỏ làm cùng nhau được lâu mà không chán. Người già có chuyện để kể, trẻ con có việc để làm bằng tay. Nhưng muốn buổi vẽ vui thì nên chia việc rõ.
Để trẻ cầm bút màu và tô: ao màu xanh, ruộng màu xanh lá, đường màu nâu. Người lớn trong nhà, bố hoặc mẹ, cầm bút chì phác khung và ghi tên. Ông bà là người chỉ và kể. Mỗi người một việc, không ai phải ngồi không.
Khuyến khích trẻ hỏi. Trẻ con hay hỏi những câu người lớn không nghĩ tới: "Thế hồi đó bà đi học bằng gì?", "Con trâu nhà bà buộc ở đâu?". Mỗi câu hỏi như thế thường làm hiện thêm một chỗ trên sơ đồ.
Chia buổi vẽ thành nhiều lần ngắn, mỗi lần chừng ba mươi phút. Trẻ nhỏ mất tập trung nhanh, người già cũng mệt. Tờ giấy để nguyên trên bàn vài ngày, ai nhớ ra gì thì thêm vào.
Cuối cùng, để trẻ ký tên ở góc sơ đồ cạnh tên ông bà. Đó là cách đơn giản nhất cho trẻ thấy mình cũng là một phần của câu chuyện về làng.
Ghi tên lên sơ đồ và giữ riêng tư
Tên là phần quý nhất của sơ đồ. Ghi tên đúng như người kể gọi: xóm Trong, đồng Dưới, giếng Bà, bến Cây Gáo (tên giả định). Chỗ nào người kể biết thêm tên chữ hay tên hiện nay thì ghi nhỏ phía dưới hoặc trong ngoặc.
Ghi một góc tờ giấy những thông tin cố định: vẽ làng nào (tên thôn, xã cũ và tên hiện nay), làng của năm nào, ai kể, ai vẽ, ngày vẽ. Thiếu góc này, sơ đồ chỉ còn là một bức tranh không ai biết là đâu.
Về riêng tư: sơ đồ làng thời xưa ít khi gây rủi ro, nhưng nếu vẽ kèm nơi ở hiện nay của người thân thì đừng chụp đăng công khai. Tên hàng xóm chỉ cần gọi theo kiểu trong nhà, "nhà bác thợ rèn", "nhà cô giáo", không cần họ tên đầy đủ. Nếu muốn chia sẻ sơ đồ trong nhóm đồng hương, chụp phần làng xưa, che phần ghi chú về người đang sống.
Không nên ghép sơ đồ vẽ tay lên ảnh vệ tinh để đăng lên mạng. Việc đó vừa lộ vị trí cụ thể, vừa làm người xem tưởng sơ đồ là đo đạc chính xác.
Sau khi vẽ xong
Chụp sơ đồ thẳng góc, đủ sáng, lưu ở hai nơi. Bản gốc gấp ít nếp, cất trong bìa cứng hoặc cuộn tròn. Nếu sơ đồ được vẽ nhiều buổi, chụp sau mỗi buổi để thấy nó lớn dần.
Mang sơ đồ đi hỏi thêm người khác cùng làng. Người thứ hai nhìn vào thường chỉ ra ngay vài chỗ thiếu, và lại kể thêm chuyện. Có gia đình làm sơ đồ rồi để ở nhà ông bà dịp Tết, ai về cũng ghi thêm một chút bằng giấy ghi chú.
Nếu có dịp về quê, mang theo bản chụp, đi bộ so với hiện nay. Đánh dấu những chỗ còn, chỗ đã đổi. Không cần vẽ lại, chỉ thêm ghi chú. Cháu bà Lài trong ví dụ làm vậy trong một buổi chiều: trong mười tám chỗ trên sơ đồ, còn bảy chỗ gần như nguyên vẹn, cái đình vẫn ở đó, giếng làng thì đã lấp.
Tờ sơ đồ ấy cuối cùng được nộp kèm bài tìm hiểu về quê của cháu, rồi quay về nằm trong album của nhà. Nó là thứ duy nhất trong nhà vẽ lại làng của bà, bằng chính lời bà.
Câu hỏi thường gặp
Không biết vẽ có làm được sơ đồ làng cũ không?
Được. Sơ đồ ký ức không cần đẹp hay đúng tỉ lệ, chỉ cần đúng thứ tự các chỗ và đúng tên gọi. Nét đơn giản, ký hiệu thống nhất và ghi chú rõ là đủ để người sau đọc được.
Nên vẽ làng ở thời điểm nào?
Chọn mốc người kể nhớ rõ nhất, thường là thời tuổi trẻ khi họ đi lại nhiều trong làng. Ghi mốc đó lên góc giấy và giữ nguyên trong lúc vẽ, muốn vẽ thời khác thì làm tờ khác.
Bắt đầu vẽ từ đâu trên tờ giấy?
Bắt đầu từ một mốc chắc nhất như con sông, đường cái hoặc cái đình, rồi xác định hướng mặt trời mọc. Sau đó mới vẽ đường đi, nhà, các chỗ chung và cánh đồng ở rìa làng.
Mỗi người nhớ vị trí khác nhau thì vẽ theo ai?
Vẽ theo người sống ở đó lâu hơn và ghi chú bên cạnh cách nhớ của người kia. Không cần phân xử. Chỗ không ai nhớ thì để trống, ghi chưa rõ thay vì vẽ đại.
Có nên đăng sơ đồ làng cũ lên mạng xã hội không?
Phần làng xưa thường không có gì đáng ngại, nhưng nên che những ghi chú về nơi ở hiện nay của người thân và không ghép lên ảnh vệ tinh. Tên hàng xóm chỉ cần gọi theo kiểu trong nhà.
Vẽ xong rồi nên làm gì với sơ đồ?
Chụp lại lưu hai nơi, cất bản gốc cẩn thận, mang đi hỏi thêm người cùng làng để bổ sung. Nếu về quê, mang bản chụp đi bộ so với hiện nay và ghi chú chỗ còn, chỗ đã đổi.