NoiChon.comNơi Chốn
Viết về một nơi chốn

Viết về một nơi bằng năm giác quan: gợi lại mùi, tiếng, ánh sáng của chốn cũ

Cách viết một đoạn ký ức về nơi chốn bằng mùi, tiếng, ánh sáng, vị và cảm giác chạm: câu tự hỏi cho từng giác quan, các bước viết và lỗi hay gặp.

young woman sitting on a low wooden stool in a quiet courtyard at dawn, eyes closed, holding a cup of tea, side view, soft misty light

Muốn viết về một nơi cho người khác thấy được, hãy kể nơi ấy qua mùi, tiếng, ánh sáng, vị và cảm giác chạm, thay vì liệt kê cảnh vật. Mỗi giác quan là một cửa vào ký ức. Bạn chọn hai hoặc ba chi tiết thật nhất, đặt chúng vào một khoảnh khắc cụ thể trong ngày, rồi để người đọc tự thấy phần còn lại.

Cách này không đòi hỏi văn hay. Nó đòi hỏi bạn ngồi yên vài phút, hỏi đúng câu cho từng giác quan và ghi lại những gì bật ra trước khi kịp "làm đẹp". Phần dưới có bảng câu hỏi cho năm giác quan, các bước viết một đoạn khoảng hai trăm chữ, một ví dụ sửa từ bản nháp nhạt sang bản có hồn, và cách tự kiểm.

Vì sao giác quan giữ nơi chốn tốt hơn tả cảnh

Khi được hỏi "nhà ngoại bạn thế nào", hầu hết chúng ta trả lời bằng hình: cái sân, hàng rào, cây khế, mái ngói. Đó là thứ mắt thấy, và cũng là thứ ai viết về nhà quê cũng có. Đọc ba bài về ba ngôi nhà khác nhau mà thấy giống nhau, phần lớn là vì cả ba chỉ dùng mắt.

Mùi và tiếng thì khác. Mùi rơm ướt sau cơn mưa chiều, tiếng gà mái cục tác ở góc bếp, cái nền gạch mát lạnh dưới bàn chân trần buổi trưa: những chi tiết ấy gắn chặt với một nơi và một thời điểm. Chúng ít bị trùng giữa người này với người kia, và chúng kéo theo cảm xúc mà không cần bạn gọi tên cảm xúc ra.

Còn một lẽ nữa: ký ức bằng giác quan thường nằm sâu hơn ký ức bằng hình. Nhiều người không nhớ nổi màu cửa sổ nhà cũ, nhưng nhớ rõ tiếng bản lề kêu khi mở. Viết theo giác quan là đi theo đường mà trí nhớ đã giữ sẵn, nên ít phải bịa thêm. Bạn không cần dùng đủ năm giác quan trong một đoạn. Một đoạn tốt thường có một giác quan dẫn đầu và một hai giác quan phụ, còn mắt chỉ để định hướng người đọc đang đứng ở đâu.

Câu tự hỏi cho từng giác quan

Bảng dưới là bộ câu hỏi bạn có thể đọc to cho mình nghe trước khi viết. Ghi câu trả lời bằng gạch đầu dòng, chưa cần thành câu.

Giác quanCâu tự hỏiCâu trả lời còn chung chungCâu trả lời có hồn
MùiBước vào nơi đó, mũi bắt được gì đầu tiên? Mùi đổi thế nào theo mùa?Mùi quê thơm mátMùi khói bếp rạ lẫn mùi dầu gió trên áo bà
TiếngLúc yên nhất trong ngày, còn nghe được tiếng gì? Tiếng nào báo một giờ quen thuộc?Tiếng chim hót líu loTiếng loa phường lúc năm giờ, tiếng chổi tre quét sân hàng xóm
Ánh sángNắng rọi vào đâu lúc mấy giờ? Buổi tối đèn sáng chỗ nào?Nắng vàng rực rỡVệt nắng qua khe ván in thành sọc trên nền đất lúc ba giờ chiều
VịMón gì chỉ ăn ở nơi đó mới đúng? Ai nấu, ăn lúc nào?Món ăn quê ngon tuyệtBát canh rau tập tàng mẹ nấu, hơi đắng, chỉ có mùa mưa
ChạmDa tay, bàn chân nhớ bề mặt nào? Nóng, lạnh, nhám, trơn?Không khí dễ chịuBậc thềm đá mòn nhẵn, ngồi lâu thì lạnh thấm qua quần

Cột cuối không đẹp hơn cột thứ ba ở chữ, mà ở chỗ nó trả lời được câu hỏi "ở đâu, lúc nào, ai". Khi câu trả lời của bạn chưa có ít nhất một trong ba thứ đó, hỏi tiếp thêm một lần.

Các bước viết một đoạn khoảng hai trăm chữ

Một đoạn hai trăm chữ là cỡ vừa đủ để thử. Làm trọn một đoạn rồi mới nghĩ tới cả bài.

  1. Chọn một khoảnh khắc, không chọn cả nơi. Không viết "nhà ngoại", mà viết "bếp nhà ngoại lúc sáu giờ sáng ngày giáp Tết". Khung càng hẹp, chi tiết càng dễ đến.
  2. Nhắm mắt hai phút và đi lại trong đầu. Bước qua cửa, ngồi xuống chỗ quen ngồi. Không ghi gì cả trong lúc này.
  3. Ghi nhanh theo bảng giác quan. Mỗi giác quan một hai dòng, gạch đầu dòng, chấp nhận lộn xộn. Thường mùi và tiếng đến trước.
  4. Chọn một giác quan dẫn đầu. Lấy chi tiết mạnh nhất làm câu mở. Ví dụ mở bằng tiếng nồi nước sôi chứ không mở bằng "Nhà ngoại mình ở cuối xóm".
  5. Đặt người vào. Một nơi chỉ sống khi có người làm gì đó trong đó: bà thổi lửa, cậu vác củi, mình ngồi bóc tỏi. Một người, một việc là đủ.
  6. Dừng ở một chi tiết, đừng dừng ở cảm xúc. Câu kết là một hình ảnh hoặc một âm thanh, không phải câu "mình nhớ nơi ấy biết bao".
  7. Để qua một đêm rồi đọc to. Chỗ nào đọc vấp hoặc nghe giả thì đánh dấu, sửa sau.

Một ví dụ sửa từ nháp nhạt thành đoạn có hồn

Ngân, ba mươi hai tuổi, làm việc ở TP Hồ Chí Minh, muốn viết về nhà ngoại ở một làng ven sông thuộc Đồng Tháp để gửi cho em họ. Bản nháp đầu của Ngân thế này: "Nhà ngoại mình nằm bên dòng sông hiền hoà. Mỗi lần về, mình lại thấy lòng bình yên. Khung cảnh quê thật đẹp với hàng dừa xanh mát và những con người chân chất."

Đoạn này không sai, nhưng có thể đặt vào bất cứ làng nào ở miền Tây. Ngân làm lại theo bảng giác quan và chọn một khoảnh khắc: buổi trưa hè năm mười tuổi. Tiếng dẫn đầu là tiếng máy đuôi tôm chạy ngang. Mùi là mùi bùn non lúc nước ròng. Chạm là sàn ván cầu ao nóng rát chân.

Bản sửa: "Trưa nào cũng vậy, cứ nghe tiếng máy đuôi tôm rề rề ngoài sông là ngoại biết đã quá mười hai giờ. Nước ròng, bùn non lộ ra dưới cầu ao, bốc mùi tanh tanh ngai ngái. Mình chạy chân không ra đó, ván nóng tới mức phải nhảy lò cò, ngoại đứng trong nhà la vọng ra một tiếng, không cần nói hết câu."

Bản sửa không có chữ "bình yên" hay "đẹp", nhưng người đọc thấy được cả hai. Chú ý Ngân không bịa thêm chi tiết nào chưa nhớ ra; chị chỉ thay câu chung bằng điều mình thật sự còn giữ.

Chỗ hay sai khi viết bằng giác quan

Dồn đủ năm giác quan vào một đoạn. Đoạn văn biến thành bảng kiểm, đọc như bài tập làm văn. Hai đến ba giác quan là vừa; phần còn lại để cho đoạn sau.

Dùng tính từ thay cho chi tiết. "Thơm nồng", "rộn rã", "mát rượi" là chữ mô tả cảm giác của người viết, không phải thứ người đọc ngửi hay nghe được. Thay mỗi tính từ bằng nguồn của nó: thơm cái gì, rộn tiếng của ai.

Viết chi tiết của nơi khác. Đọc nhiều bài về quê dễ mượn luôn hình ảnh lũy tre, cánh diều, khói lam chiều dù quê mình không có. Nếu không chắc chi tiết đó thuộc về nơi của bạn, bỏ đi.

Kể cảm xúc ở đầu đoạn. Mở bằng "mình rất nhớ" là đã nói trước kết luận, người đọc hết lý do đọc tiếp. Để cảm xúc tự đến qua chi tiết.

Chỉ viết những gì dễ chịu. Mùi cống ngày mưa, tiếng chó nhà bên sủa đêm, cái nóng hầm của mái tôn cũng là nơi chốn. Một chi tiết khó chịu làm cả đoạn thật hơn hẳn.

Bài tập bảy ngày, mỗi ngày mười phút

Nếu muốn luyện tay trước khi viết bài dài, làm bảy bài tập nhỏ dưới đây. Mỗi ngày một giác quan, cùng một nơi, để cuối tuần bạn có đủ chất liệu cho một bài hoàn chỉnh.

NgàyViệc làmKết quả mong đợi
1Liệt kê mười âm thanh của nơi đó, không cần câuMột danh sách, gạch bớt những tiếng nơi nào cũng có
2Viết ba câu về mùi, mỗi câu gắn một giờ trong ngàyBa câu có giờ, có nguồn mùi
3Tả đường đi của ánh nắng từ sáng tới chiềuMột đoạn ngắn theo thứ tự thời gian
4Kể một món ăn: ai nấu, ăn ở đâu, ngồi thế nàoMột chuyện nhỏ có người và có vị
5Ghi năm bề mặt bàn tay, bàn chân còn nhớDanh sách bề mặt kèm nóng lạnh
6Ghép chi tiết mạnh nhất của mỗi ngày thành một đoạnBản nháp khoảng hai trăm chữ
7Đọc to bản nháp, gạch mọi tính từ cảm xúcBản sửa ngắn hơn và cụ thể hơn

Phần lớn người làm bài tập này nhận ra mình nhớ nhiều hơn mình tưởng, nhất là ở ngày thứ năm: bàn chân thường giữ ký ức lâu hơn đôi mắt. Đừng gộp nhiều ngày làm một; khoảng cách giữa các ngày giúp ký ức có thời gian trồi lên.

Những việc không cần làm

Người mới viết hay tự đặt thêm việc cho mình rồi bỏ dở. Mấy thứ dưới đây có thể gác lại hoàn toàn.

  • Không cần tra từ điển tìm từ hay. Từ mình vẫn nói hằng ngày, kể cả tiếng địa phương, thường đúng hơn.
  • Không cần viết theo thứ tự thời gian từ lúc nhỏ tới lớn. Một khoảnh khắc đã đủ thành một đoạn.
  • Không cần kiểm tra lại mọi chi tiết với người nhà trước khi viết. Viết trước, hỏi sau, đánh dấu chỗ chưa chắc.
  • Không cần chụp ảnh minh hoạ cho mỗi đoạn. Đoạn văn tốt tự dựng được hình.
  • Không cần mở đầu bằng vị trí địa lý hay lịch sử vùng đất. Người đọc cần đứng vào khoảnh khắc trước, bối cảnh có thể đến sau một câu.

Gác bớt những việc này, bạn có thể viết một đoạn trọn vẹn trong hai mươi phút, đủ để thấy cách làm có hợp với mình không trước khi viết dài.

Cách tự kiểm đoạn vừa viết

Đọc lại đoạn văn và trả lời từng câu dưới đây. Mỗi câu trả lời "không" là một chỗ cần sửa.

  • Có ít nhất một chi tiết mà chỉ nơi này, thời điểm này mới có không?
  • Đếm tính từ chỉ cảm giác chung chung (đẹp, yên bình, thân thương). Quá hai cái thì thay bớt.
  • Trong đoạn có người làm một việc cụ thể không?
  • Người không biết nơi đó đọc xong có hình dung được mình đang đứng ở đâu, lúc mấy giờ không?
  • Câu cuối là một hình ảnh hay một âm thanh, hay là một lời tổng kết cảm xúc?
  • Có chi tiết nào bạn không chắc đã thật sự trải qua không? Nếu có, ghi chú lại hoặc bỏ.

Một mẹo nhỏ: đưa đoạn văn cho người cùng sống ở nơi đó đọc. Nếu họ thốt lên "đúng rồi, cái tiếng đó", bạn đã chạm được nơi chốn. Nếu họ chỉ khen "viết hay", đoạn văn có lẽ vẫn còn chung.

Câu hỏi thường gặp

Không nhớ được mùi hay tiếng của nơi cũ thì viết thế nào?

Bắt đầu từ giác quan bạn nhớ được, kể cả chỉ là cảm giác chạm hoặc vị một món ăn. Viết xong một đoạn ngắn, ký ức khác thường tự kéo đến. Nếu vẫn trống, hỏi người nhà một câu cụ thể như hồi đó buổi sáng nghe tiếng gì.

Một đoạn viết theo giác quan nên dài bao nhiêu?

Khoảng một trăm năm mươi đến hai trăm năm mươi chữ là vừa cho một khoảnh khắc. Dài hơn thì nên tách thành hai khoảnh khắc khác nhau, mỗi đoạn một giác quan dẫn đầu, để người đọc không bị ngợp chi tiết.

Có nên dùng tiếng địa phương khi viết về quê không?

Nên, nếu đó là cách người ở nơi ấy thật sự nói. Tiếng địa phương giữ được giọng của nơi chốn. Chỉ cần đọc lại xem người ngoài có đoán được nghĩa qua ngữ cảnh không; chữ quá lạ thì giải thích nhẹ ở câu sau.

Viết về nơi mình chỉ ở vài tháng có được không?

Được. Thời gian ngắn đôi khi còn giữ chi tiết sắc hơn vì mọi thứ còn mới với bạn. Hãy chọn khoảnh khắc lặp lại nhiều nhất trong mấy tháng đó, như giờ đi làm về hay bữa tối, để có đủ chất liệu giác quan.

Làm sao biết đoạn văn của mình đã hết sến?

Gạch hết các tính từ cảm xúc rồi đọc lại. Nếu đoạn văn vẫn đứng được và người đọc vẫn hiểu bạn thương nơi đó, phần gạch đi là phần thừa. Nếu mất hết ý, nghĩa là đoạn văn đang thiếu chi tiết thật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138