Đưa con về nơi bố mẹ lớn lên sẽ hợp với con hơn nếu bạn kể theo tuổi của con (trẻ nhỏ thích một chuyện ngắn gắn với một chỗ, trẻ lớn thích nghe chuyện bố mẹ từng nghịch, từng sai), giao cho con một việc riêng trong chuyến đi, và tránh biến mỗi điểm dừng thành một bài học "ngày xưa bố mẹ khổ lắm". Con không nhớ quê bố mẹ qua những gì được giảng, con nhớ qua những gì con được làm ở đó.
Một gia đình giả định: Quân lớn lên ở một xã vùng trung du Phú Thọ, giờ cùng vợ sống ở Hà Nội, có hai con bảy tuổi và mười hai tuổi. Mấy lần đưa con về trước, hai đứa chỉ ôm điện thoại trong nhà bà. Lần này Quân thử cách khác, và phần dưới đây kể lại cách đó cùng những điều hai vợ chồng rút ra.
Kể gì theo từng độ tuổi
Cùng một con sông nơi bố từng tắm, đứa ba tuổi và đứa mười ba tuổi cần hai câu chuyện khác nhau. Bảng dưới đây là gợi ý theo những gì trẻ ở từng tuổi thường để tâm.
| Tuổi | Con để tâm tới | Nên kể | Việc cho con làm |
|---|---|---|---|
| Ba đến năm tuổi | Con vật, nước, đồ ăn, âm thanh | Một chuyện thật ngắn ở đúng chỗ: "Chỗ này bố bắt được con cua to bằng bàn tay" | Nhặt sỏi, xem gà, thả lá xuống nước |
| Sáu đến chín tuổi | Trò chơi, sự nghịch ngợm, so với mình | Bố mẹ ngày xưa chơi gì, bị mắng vì chuyện gì | Tìm lại chỗ chơi của bố, thử một trò cũ |
| Mười đến mười hai tuổi | Chuyện có đầu có cuối, bí mật nhỏ | Một chuyện bố mẹ từng sai, từng sợ, từng xấu hổ | Chụp ảnh, hỏi chuyện ông bà, ghi lại |
| Mười ba tuổi trở lên | Bản thân, sự công bằng, bố mẹ là người thế nào | Bố mẹ ở tuổi con đã nghĩ gì, mơ gì, vì sao rời đi | Tự chọn một chỗ muốn xem, tự đi một đoạn |
Quân để ý một điều: đứa nhỏ hỏi "bố bắt con cua bằng tay à", đứa lớn hỏi "sao hồi đó bố không ở lại". Hai câu hỏi đều thật, đều cần trả lời thật, nhưng ở hai chỗ khác nhau và hai lúc khác nhau. Đứa lớn thường chỉ hỏi những câu như vậy khi đi riêng với bố mẹ, không có em nhỏ chen vào.
Kể trước chuyến đi: gieo ba câu chuyện mồi
Chọn ba chuyện gắn với ba chỗ cụ thể. Một tuần trước khi về, Quân kể cho con ba chuyện, mỗi tối một chuyện: lần bị ngã xuống ao lúc đi học về, cây ổi trong vườn bà mà cả xóm hay trèo, buổi chiều ngồi trên đê đợi xe của ông đi chợ về. Không kể hết, kể đến đoạn hay thì dừng.
Hứa sẽ chỉ chỗ đó tận mắt. "Về quê bố chỉ cho con cái ao đó." Câu hứa này biến chuyến về thành một cuộc đi tìm, thay vì một chuyến thăm họ hàng mà con không quen ai.
Cho con xem một tấm ảnh cũ nếu có. Ảnh bố mẹ lúc bằng tuổi con, ở đúng nơi sắp về. Trẻ rất thích so mình với bố mẹ ở cùng tuổi.
Đừng kể dồn trên xe. Ngồi xe vài tiếng, kể liền mười chuyện, con nghe rồi quên. Ba chuyện kể trước vài ngày giữ được lâu hơn.
Hỏi con muốn xem gì. Có khi con muốn xem cái giếng, cái chuồng trâu mà con chỉ thấy trong sách. Đưa điều con muốn vào lộ trình, con sẽ thấy chuyến về có phần của mình.
Giao cho con một việc riêng trong chuyến về
Trẻ chán ở quê thường không phải vì quê không có gì, mà vì con không có việc gì của mình. Một việc nhỏ, vừa tuổi, đổi hẳn cách con nhìn chuyến đi.
- Người chụp ảnh của chuyến đi: đưa con điện thoại cũ hoặc máy ảnh, giao chụp mỗi chỗ bố mẹ kể một tấm. Về nhà con chọn ảnh, con kể lại.
- Người phỏng vấn ông bà: con chuẩn bị ba câu hỏi, như "bố con hồi nhỏ có nghịch không", "nhà mình ngày xưa nấu cơm bằng gì". Trẻ hỏi thì ông bà kể say sưa hơn người lớn hỏi.
- Người giữ sổ: một cuốn sổ nhỏ để con dán lá, vẽ cái cây, ghi tên một món ăn mới.
- Người tìm đường: bố mẹ mô tả một chỗ cũ, con đi trước tìm. "Cây ổi ở sau nhà, gần cái bể nước."
- Người thử lại một trò cũ: thả diều, đánh chuyền, bắn bi, câu cá. Bố mẹ chơi cùng, thua cũng được.
Đứa bảy tuổi nhà Quân nhận việc tìm đường và mất cả buổi sáng đi tìm cây ổi, cuối cùng phát hiện cây đã bị chặt, chỉ còn gốc. Con ngồi lên gốc, đòi bố chụp một tấm. Tấm đó hoá ra là ảnh con thích nhất của chuyến về.
Kể tại chỗ: bằng giác quan, không bằng bài học
Đứng ở bờ ao, câu "ngày xưa bố phải đi bộ năm cây số đến trường, con sướng hơn bố nhiều" là câu dễ nói nhất và cũng làm con tắt tai nhanh nhất. Trẻ nghe được ý chê, ý so, rồi thôi không hỏi nữa.
Thay vào đó, kể bằng những gì con đang thấy, nghe, ngửi được. "Con nghe tiếng ếch không, mùa này ngày xưa tối nào bố cũng nghe tiếng đó mà ngủ." "Cái mùi rơm này bố ngửi là nhớ mùa gặt, cả nhà ăn cơm ngoài sân." Con đang đứng trong chính cái cảnh đó, nên câu chuyện có chỗ bám.
Kể cả chuyện bố mẹ sai, sợ, xấu hổ. Trẻ từ tám chín tuổi trở lên rất thích nghe bố mẹ từng bị điểm kém, từng trốn học đi tắm sông rồi bị ông đánh, từng khóc vì mất con chó. Những chuyện đó làm bố mẹ thành một người thật, có tuổi thơ thật, không phải chỉ là người lớn đang dạy bảo.
Để con hỏi. Khi con hỏi một câu khó, như "sao bố lại bỏ quê đi", trả lời thật trong phạm vi con hiểu được. "Hồi đó ở đây ít việc, bố muốn đi học tiếp, mà muốn đi học thì phải lên thành phố." Câu trả lời ngắn, thật, đủ.
Khi con chán: dấu hiệu và cách đổi nhịp
Con bắt đầu hỏi điện thoại, hỏi về nhà. Đây là dấu hiệu con đã hết sức chú ý, không phải con không thương quê bố mẹ. Cho con nghỉ, ăn gì đó, chơi một mình một lúc.
Đổi từ nghe sang làm. Đang kể thì dừng, giao con việc: nhặt mười hòn sỏi đẹp, chụp năm thứ màu xanh. Tay bận thì đầu lại mở.
Bớt một điểm dừng. Lộ trình năm chỗ mà con mệt từ chỗ thứ ba thì bỏ hai chỗ cuối, để lần sau. Không đáng để kéo một đứa trẻ cáu kỉnh qua thêm hai chỗ.
Cho con chơi với trẻ trong xóm. Nửa giờ chạy chơi với con nhà hàng xóm có khi cho con ấn tượng về quê nhiều hơn mọi điều bố mẹ kể.
Chấp nhận lần này con chưa thích. Có những đứa trẻ phải về ba bốn lần mới bắt đầu thấy gắn bó. Lần đầu con chán không có nghĩa con sẽ không bao giờ thích.
Những chỗ hay sai khi đưa con về
Nhiều chuyến về được lên kế hoạch kỹ mà vẫn hụt, thường vì một trong những việc dưới đây.
- So sánh con với mình ngày xưa, hoặc so con với trẻ ở quê: "con nhà bác bằng tuổi con đã biết chăn trâu rồi".
- Bắt con chào hỏi, ngồi im ở mọi nhà họ hàng suốt cả ngày. Trẻ cần được xen vào những lúc chạy chơi.
- Giận khi con không xúc động như mình. Nơi đó là tuổi thơ của bạn, không phải của con. Con cần thời gian để nó thành một phần của con.
- Đăng ảnh con lên mạng kèm tên xã, tên trường làng, vị trí nhà ông bà. Ảnh con đẹp mấy cũng nên để trong nhóm gia đình kín.
- Kể toàn chuyện buồn, chuyện thiếu thốn. Kể cả chuyện vui, chuyện nghịch, chuyện bố mẹ được thương.
Câu tự hỏi sau chuyến về: con nhắc lại chuyện gì nhiều nhất. Thường đó không phải chuyện bố mẹ chuẩn bị kỹ nhất, và đó là gợi ý tốt cho lần sau.
Quê nội, quê ngoại ở hai nơi: chia thế nào cho công bằng
Vợ Quân lớn lên ở một thị trấn ven biển miền Trung, cách quê nội hơn nửa ngày đường. Năm nào cũng về một nơi thì nơi kia thiệt, mà về cả hai trong một kỳ nghỉ thì con mệt, và cả hai chuyến đều vội. Hai vợ chồng thống nhất một cách đơn giản: mỗi năm một nơi là chính, nơi còn lại ghé ngắn hoặc để năm sau, và cả hai người đều có mặt ở cả hai chuyến.
Điều quan trọng hơn lịch là cách kể. Khi về quê ngoại, mẹ là người kể chính, bố là người nghe và hỏi như con. Khi về quê nội thì đổi lại. Con thấy cả hai nơi đều có người kể say sưa, cả hai tuổi thơ đều đáng nghe như nhau.
Có một việc nhỏ giúp con nối hai nơi lại: một tờ giấy trắng lớn, con vẽ cả quê nội và quê ngoại lên đó, nối bằng một đường dài, ghi số giờ đi xe. Trẻ bảy tám tuổi rất thích nhìn thấy bố mẹ mình từng ở cách nhau xa như vậy rồi gặp nhau ở một thành phố thứ ba. Câu chuyện bố mẹ gặp nhau thế nào tự nhiên được con hỏi tới.
Sau chuyến về: giúp con giữ lại phần của con
Về tới thành phố, chuyến đi phai rất nhanh trong đầu trẻ. Vài việc nhỏ trong tuần đầu giúp con giữ lại được.
- Ngồi cùng con chọn ảnh, mỗi chỗ một tấm, để con tự đặt tên cho từng tấm.
- Nhờ con vẽ một bản đồ nhỏ trên giấy trắng: nhà bà ở đâu, ao ở đâu, cây ổi ở đâu. Không cần đúng, cần là bản đồ của con.
- Dán ảnh và bản đồ vào cuốn sổ của con, ghi năm và tuổi của con lúc về.
- Gọi điện cho ông bà và để con kể lại một chuyện từ chuyến về.
- Trước lần về sau, mở cuốn sổ ra xem cùng con. Con sẽ tự nhớ lại và có câu hỏi mới.
Mỗi lần về một trang. Đến khi con mười lăm, mười sáu tuổi, cuốn sổ đó là bản đồ quê bố mẹ theo cách nhìn của chính con, khác hẳn bản đồ trong đầu bố mẹ, và đó là điều đáng giữ.
Câu hỏi thường gặp
Con mấy tuổi thì nên đưa về nơi bố mẹ lớn lên?
Tuổi nào cũng được, chỉ cách kể khác nhau. Trẻ dưới năm tuổi nhớ ít nhưng thích cảm giác ở đó, trẻ từ bảy tám tuổi bắt đầu nhớ được chuyện và hỏi lại. Nếu chỉ chọn một lần cho thật trọn, khoảng tám đến mười hai tuổi thường là lúc con nghe kể hào hứng nhất.
Bố mẹ lớn lên ở thành phố, không có quê thì đưa con về đâu?
Đưa con về khu phố, con hẻm, khu tập thể nơi bố mẹ lớn lên. Cách làm giống hệt: kể trước ba chuyện, chỉ đúng chỗ, giao con một việc. Một góc phố có quán bánh mì bố từng ăn sáng cũng là quê theo cách của nó.
Con không thích về quê, có nên ép không?
Đừng ép bằng cách mắng hay ra điều kiện. Hãy hỏi con không thích điều gì, nhiều khi chỉ là nhà vệ sinh, muỗi, hay không có ai chơi cùng. Sửa được chỗ nào thì sửa, rút ngắn chuyến đi, và cho con một việc riêng để làm.
Có nên kể cho con chuyện khó khăn, nghèo khó của gia đình ngày xưa không?
Nên, nếu kể như một chuyện đã qua, không kèm câu so sánh hay trách móc. Trẻ cảm được sự cố gắng của bố mẹ qua chuyện cụ thể như bữa cơm độn khoai, đôi dép đứt, hơn là qua câu khái quát "ngày xưa khổ lắm".
Ông bà ở quê đã mất thì kể cho con thế nào?
Kể ông bà qua chỗ: chỗ ông hay ngồi uống nước, cái vườn bà trồng rau. Nói đơn giản rằng ông bà đã mất, rằng bố mẹ nhớ ông bà khi đứng ở đây. Trẻ hiểu được nỗi nhớ gắn với một nơi, và thường tự hỏi thêm khi đã sẵn sàng.