NoiChon.comNơi Chốn
Viết về một nơi chốn

Tả một góc chợ quê trong ký ức: chọn góc nào, viết theo nhịp phiên chợ

Cách viết về một góc chợ quê hay chợ phường ngày xưa: chọn một sạp một người, viết theo nhịp phiên chợ từ sáng tới tan, giữ tiếng rao và cách mua bán.

elderly woman arranging bundles of green vegetables on a woven tray at a rural morning market, close shot of hands, blurred shoppers behind, early golden light

Để tả một góc chợ quê mà người đọc thấy như đang đứng trong đó, đừng tả cả cái chợ: chọn một sạp, một người bán, một món hàng, rồi viết theo nhịp phiên chợ từ lúc dọn hàng tới lúc tan. Chợ sống nhờ chuyển động và âm thanh, nên đoạn văn cũng phải có thời gian trôi trong đó.

Chợ là nơi ký ức của nhiều người chồng lên nhau nhất: mẹ dắt đi chợ Tết, bà cho mua bánh, lần đầu tự đi chợ một mình. Phần dưới giúp bạn chọn góc, dựng khung theo giờ, ghi tiếng rao và cách mua bán, kèm một ví dụ và những chỗ hay rơi vào sáo mòn.

Chọn góc: một sạp, một người, một món

Chọn sạp bạn hay đứng nhất. Không phải sạp đẹp nhất, mà sạp bạn đã đứng cạnh nhiều lần khi đợi mẹ. Đứng lâu một chỗ thì trí nhớ giữ được nhiều tầng: tiếng dao thớt, tiếng cân, cái nắng rọi lúc mấy giờ.

Chọn một người bán có thói quen riêng. Bà bán mắm luôn đậy chum bằng lá chuối, ông bán dao kéo mài thử lên đế dép cho khách xem. Thói quen là thứ làm người trong chợ khác nhau, còn quần áo hay dáng người thì ai cũng na ná.

Chọn một món hàng gắn với mùa. Mùa rươi, mùa ổi, mùa cua đồng, mùa lá dong trước Tết. Món theo mùa đặt đoạn văn vào một thời điểm cụ thể trong năm, khiến chợ không bị "đứng im" như ảnh bưu thiếp.

Chọn vị trí của bạn khi đó. Bạn là đứa trẻ níu áo mẹ, cô bé được sai đi mua hành, hay người con xa về đi chợ hộ mẹ? Góc nhìn này quyết định bạn nhìn thấy gì và nghe thấy gì, nên xác định trước khi viết.

Bỏ những gì bạn chỉ biết qua ảnh. Nhiều người viết về chợ nổi, chợ phiên vùng cao dù chỉ từng thấy qua ảnh. Nếu không có ký ức thật, đoạn văn sẽ trôi về những hình ảnh ai cũng dùng. Viết cái chợ của chính bạn, kể cả khi nó chỉ là chợ tạm đầu phường.

Viết theo nhịp phiên chợ

Chợ mỗi giờ một khác. Chia đoạn văn theo các khung dưới đây, chọn hai hoặc ba khung có ký ức rõ nhất, đừng cố viết đủ cả năm.

Khung giờChợ đang làm gìChi tiết nên tìm trong trí nhớ
Trời chưa sángDọn hàng, bày sạpTiếng xe thồ, đèn pin, tiếng gọi nhau í ới, mùi đất ướt
Sáng sớmKhách đầu tiên, mở hàngNgười bán mời giá mềm, câu "mở hàng cho cô", hơi sương còn trên rau
Giữa buổiĐông nhất, chen chúcTiếng mặc cả, tiếng cân, xe đạp dắt qua lối hẹp, nắng bắt đầu gắt
Gần trưaBán nốt, hạ giáRổ hàng vơi, người bán ngồi nghỉ, ăn vội gói xôi
Tan chợDọn dẹpLá chuối, vỏ hến vương đầy lối, tiếng chổi, người bán đếm tiền dưới nón

Khi đã chọn khung, mỗi khung viết một đoạn ngắn và để người bán bạn chọn xuất hiện trong mọi đoạn. Người đọc theo một con người qua suốt phiên chợ sẽ thấy chợ chuyển động, thay vì đọc một danh sách món hàng.

Ghi tiếng rao và cách mua bán cho đúng

Tiếng rao và lời mặc cả là phần quý nhất của một đoạn văn về chợ, vì nó giữ được giọng của vùng đất. Nhưng cũng là phần dễ viết sai nhất, do ta hay "chuẩn hoá" lại cho dễ đọc. Nếu bà bán rau nói "mua dùm con bó rau đi, rẻ mà", hãy giữ đúng "dùm", đúng "mà". Đổi thành "mua giúp bà bó rau nhé" là mất luôn nơi chốn.

Cách mua bán ở mỗi chợ cũng khác nhau và đáng ghi lại: có nơi bán theo mớ, theo bó, theo lon, theo chén, có nơi tính theo "chục" mà một chục không phải mười. Có chợ người bán trả lại tiền lẻ bằng mấy cọng hành, có chợ khách quen được ghi nợ vào cuốn sổ nhỏ. Những chi tiết ấy làm người ở nơi khác đọc cũng thấy thú vị, và người cùng quê đọc thấy đúng.

Nếu không chắc lời rao nguyên văn thế nào, hỏi người nhà hoặc ghi rõ "đại ý". Đừng tự sáng tác một câu rao nghe có vẻ quê. Còn nếu chợ ấy vẫn họp, lần tới về hãy đứng một góc mười lăm phút, ghi nhanh mọi câu nghe được. Đó là tư liệu thật, sau này chưa chắc còn.

Ví dụ: góc hàng cá của bà Sáu

Ông Tư, sáu mươi tám tuổi, ở Vĩnh Long, viết về chợ xã hồi ông còn nhỏ để in kèm sổ ảnh gia đình. Ông chọn góc hàng cá đồng của một bà mà cả xóm gọi là bà Sáu, chọn khung trời chưa sáng và tan chợ. Đây là đoạn ông viết, tên người là tên gọi giả định:

"Bốn giờ sáng đã nghe bà Sáu kéo cái thau nhôm ra sát mép đường. Cá rô, cá trê còn nhảy lách tách, bà lấy tấm bao bố đậy lên cho khỏi văng. Ngọn đèn dầu đặt trên cái thùng gỗ, gió thổi chập chờn. Má tui xách giỏ ra trước khi trời hửng, bà Sáu chưa nói giá đã bỏ thêm hai con cá lòng tong vào giỏ, nói cho thằng nhỏ. Gần trưa tan chợ, bà ngồi chồm hổm rửa thau ở cái lu đầu chợ, nước tanh chảy thành vệt xuống rãnh. Bà vẫn đội cái nón rách vành đó tới năm tui đi học xa."

Ông Tư dùng "má tui" thay vì "mẹ mình" vì đó là cách ông nói. Đoạn văn không có câu nào khen chợ đẹp hay người quê tốt, nhưng hai con cá lòng tong đã nói hết. Chi tiết cái nón ở câu cuối kéo thời gian đi xa, cho thấy góc chợ ấy đã sống cùng ông nhiều năm.

Mở bằng lần đầu tự đi chợ một mình

Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, hãy nhớ lại lần đầu bạn được sai đi chợ một mình. Hầu như ai cũng có một lần như vậy, và nó cho đoạn văn sẵn một câu chuyện: có nhiệm vụ, có lo lắng, có người lạ, có kết quả. Đứa trẻ cầm tờ tiền nắm chặt trong tay, lẩm nhẩm "một bó rau muống, hai lạng đậu", đứng mãi trước sạp mà không dám gọi. Chỉ chừng ấy đã đủ dựng một góc chợ qua mắt người nhỏ.

Lần đầu đi chợ làm mọi thứ to hơn: lối đi hẹp hơn, người bán nói to hơn, thau cá trông sâu hơn. Đừng sửa cho đúng tỉ lệ; cái phóng đại ấy chính là ký ức thật. Bạn chỉ cần thêm một câu ở cuối cho người đọc biết bây giờ nhìn lại, góc chợ ấy thật ra nhỏ thế nào.

Chị My ở Cần Thơ nhớ lần đầu đi mua đường cho mẹ, bà bán tạp hoá gói đường bằng giấy báo cũ gấp hình phễu rồi buộc thun. Chị viết đúng cái phễu ấy, và cả đoạn văn dựng xung quanh nó. Một vật nhỏ như vậy giữ được cả cách mua bán của một thời mà không cần giải thích dài.

Câu tự hỏi trước khi đặt bút

Ngồi yên năm phút với những câu dưới đây. Ghi ra giấy câu trả lời đầu tiên bật lên, chưa cần chọn lọc.

  • Đi vào chợ từ cổng nào, mùi gì đón mình ở đó?
  • Mẹ hay bà dừng ở sạp nào lâu nhất, và nói chuyện gì với người bán?
  • Món gì mình hay được mua cho ăn ngay tại chợ?
  • Trời mưa thì chợ thế nào: che bạt ở đâu, lối nào lầy nhất?
  • Có người nào trong chợ mình hơi sợ, hoặc rất thích?
  • Lần cuối mình đi chợ ấy là khi nào, đi với ai?

Thường chỉ hai trong sáu câu cho ra câu trả lời sống. Đó là hai câu bạn nên viết, bốn câu kia để dành cho lần sau hoặc bỏ hẳn.

Nếu có người cùng đi chợ ấy với bạn hồi nhỏ, như anh chị em hay bạn cùng xóm, đọc sáu câu này cho họ nghe và so câu trả lời. Chỗ hai người nhớ giống nhau là phần chắc; chỗ nhớ khác nhau thường mở ra chuyện thú vị nhất, và cũng nhắc bạn ghi rõ đó là trí nhớ của ai.

Chỗ hay rơi vào sáo mòn

Viết về chợ quê có sẵn rất nhiều hình ảnh dùng mòn. Đọc lại và tìm những dấu hiệu sau.

  • "Chợ quê nghèo mà ấm áp tình người": câu kết luận thay người đọc. Thay bằng một hành động cụ thể cho thấy tình người, như bỏ thêm hai con cá.
  • "Tiếng cười nói rộn ràng": âm thanh không có nguồn. Ai cười, cười vì chuyện gì?
  • "Đủ các loại hàng hoá phong phú": danh sách không có chủ. Chọn một món, tả kỹ.
  • "Những bà, những chị tảo tần": cụm từ xếp tất cả người bán vào một khuôn. Kể một người với một thói quen riêng.
  • Lặp chữ "nhộn nhịp", "tấp nập", "náo nhiệt" trong cùng một đoạn: ba chữ cùng nghĩa không làm chợ đông hơn.
  • Kết bằng "chợ quê mãi là ký ức đẹp": thay bằng hình ảnh lúc tan chợ hoặc lần cuối bạn đi qua chỗ đó.

Không cần tránh tuyệt đối mọi từ quen. Chỉ cần mỗi từ chung chung có một chi tiết riêng đi kèm, đoạn văn đã khác hẳn.

Tự kiểm và giữ lại bài viết

Đọc bài viết một lượt với những câu hỏi dưới đây, rồi quyết định giữ bài thế nào.

  • Có một người bán xuyên suốt, có tên gọi và có thói quen riêng không?
  • Có ít nhất một câu nói nguyên văn hoặc một lời rao đúng giọng vùng không?
  • Người đọc có biết lúc đó là mấy giờ, mùa nào không?
  • Bạn đứng ở đâu trong chợ, bao nhiêu tuổi, đi cùng ai?
  • Nếu chợ đã dời đi hoặc xây lại, bài có ghi chợ từng họp ở đâu theo cách người địa phương gọi, và khoảng năm nào không?

Bài viết về chợ rất hợp để in kèm ảnh cũ của gia đình đi chợ, hoặc đọc to trong bữa cơm có người lớn tuổi. Người già thường bổ sung ngay những thứ bạn quên, như sạp nào nằm cạnh sạp nào, ai bán ở đó trước. Ghi những bổ sung đó vào cuối bài, kèm tên người kể và ngày kể.

Câu hỏi thường gặp

Chợ quê đã không còn thì viết lại thế nào cho đúng?

Viết theo những gì bạn nhớ chắc, và hỏi thêm người lớn tuổi cùng đi chợ thời đó. Chỗ nào nhớ không rõ thì ghi là nhớ mang máng. Một bài có vài chỗ thừa nhận không chắc vẫn đáng tin hơn bài trơn tru mà có chi tiết bịa.

Nên tả chợ Tết hay chợ ngày thường?

Chợ Tết có nhiều màu sắc và cảm xúc, nhưng ai cũng viết nên dễ trùng. Chợ ngày thường lại giữ được nhịp sống thật hơn. Nếu viết chợ Tết, hãy chọn một việc rất riêng của nhà bạn, như năm nào cũng đi mua lá dong ở một sạp quen.

Có nên đưa giá cả ngày xưa vào bài không?

Có thể nhắc nhẹ nếu bạn nhớ chính xác và nó gắn với một chuyện, như lần đầu cầm tiền đi mua. Đừng biến bài thành so sánh giá xưa và nay, vì người đọc sẽ chú ý con số mà quên mất góc chợ bạn đang dựng.

Viết về chợ ở thành phố có khác chợ quê không?

Cách làm giống nhau: một sạp, một người, một nhịp giờ. Chợ phường ở thành phố có những chi tiết riêng như lối đi giữa hai dãy nhà, xe máy dựng sát sạp, người bán quen tên từng nhà. Cứ viết đúng cái chợ bạn biết.

Làm sao giữ được lời rao khi chợ vẫn còn họp?

Lần tới đi chợ, đứng một góc ít người, ghi nhanh các câu nghe được vào sổ hoặc ghi âm vài giây tiếng ồn chung của chợ. Không cần ghi âm riêng ai, chỉ cần không khí. Ghi kèm ngày và tên chợ theo cách người địa phương gọi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138