Cách giữ ký ức tốt nhất về một nơi là viết về nó khi bạn còn đang sống ở đó: ghi những thứ bình thường hằng ngày, viết vào một dịp cố định mỗi năm, rồi cất bài ở chỗ mười năm sau còn tìm thấy. Những gì hôm nay thấy nhàm chán, như đường đi làm, quán ăn trưa, tiếng thang máy, chính là thứ mười năm sau bạn muốn nhớ mà không nhớ nổi.
Hầu hết bài viết về nơi chốn là viết khi nơi đó đã mất. Bài này đi theo chiều ngược lại. Dưới đây là danh sách những gì nên ghi, một mẫu trang viết mỗi năm, cách chọn dịp, cách lưu và một ví dụ của hai vợ chồng trẻ mới thuê căn hộ đầu tiên.
Vì sao nên viết khi mọi thứ còn bình thường
Khi đang sống ở một nơi, ta không thấy nó. Con đường đi làm, cái thang máy hay kẹt, bà bán bánh mì đầu ngõ là phông nền, không phải chuyện. Chỉ khi chuyển đi, hoặc khi nơi đó đổi khác, ta mới tiếc là không ghi lại. Lúc đó trí nhớ đã kịp xoá bớt, giữ lại vài mảnh, và những mảnh ấy thường là những gì đặc biệt chứ không phải những gì hằng ngày.
Mà chính cái hằng ngày mới là cuộc sống ở một nơi. Mười năm sau, bạn có thể vẫn nhớ ngày dọn vào và ngày dọn đi, nhưng quên mất buổi sáng thứ Ba bình thường bắt đầu thế nào: mấy giờ dậy, đi đường nào, mua gì ăn sáng, nghe tiếng gì ngoài cửa sổ. Viết khi còn đang sống ở đó là cách duy nhất để giữ những thứ ấy chính xác.
Viết lúc này còn một lợi ích nhỏ: bạn bắt đầu nhìn nơi mình ở kỹ hơn. Nhiều người kể rằng sau khi viết trang đầu tiên, họ để ý cây hoa sữa trước nhà nở vào tháng nào, biết tên bác bảo vệ, và thấy căn hộ thuê chật chội bỗng có chút gì đó đáng nhớ.
Những gì nên ghi, kể cả khi thấy nhàm
Danh sách dưới đây là những thứ người ta hay tiếc nhất khi nhìn lại. Không cần ghi hết trong một lần; mỗi năm chọn vài mục.
- Một ngày bình thường từ sáng tới tối: giờ dậy, đường đi làm hay đi học, bữa trưa ở đâu, mấy giờ về, buổi tối làm gì.
- Âm thanh quen thuộc: tiếng xe rác, tiếng trẻ con nhà bên, tiếng loa, tiếng mưa trên mái hay trên cửa kính.
- Những người trong vòng một trăm mét: hàng xóm, người bán hàng quen, người giữ xe. Tên gọi và một chi tiết về mỗi người.
- Đồ đạc trong nhà: cái gì mua đầu tiên, cái gì xin của bố mẹ, cái gì hỏng mà chưa thay.
- Giới hạn và bực mình: phòng nóng, đường ngập, chung cư mất nước. Đây là phần làm bài thật, đừng bỏ.
- Những chỗ quen bên ngoài: quán cà phê hay ngồi, công viên đi bộ buổi tối, chợ hay siêu thị nhỏ hay ghé.
- Điều bạn đang lo, đang mong ở thời điểm này, gắn với nơi ở: muốn chuyển đi, muốn mua nhà, muốn ở lại lâu hơn.
Ghi bằng chi tiết, không bằng nhận xét. "Thang máy kêu rít ở tầng bảy" giữ được lâu hơn "chung cư hơi cũ".
Mẫu một trang viết mỗi năm
Nếu muốn có khung để viết đều mỗi năm, dùng bảng dưới đây. Mỗi năm một trang, cùng các mục, để sau nhiều năm đặt cạnh nhau mà so.
| Mục | Gợi ý viết | Độ dài |
|---|---|---|
| Đang sống ở đâu | Loại nhà, tầng mấy, ở với ai, từ khi nào (không cần ghi số nhà) | Hai ba câu |
| Một buổi sáng | Từ lúc thức dậy tới lúc ra khỏi nhà, theo đúng thứ tự | Một đoạn |
| Ba âm thanh | Ba tiếng bạn nghe mỗi ngày ở nơi này | Ba dòng |
| Một người | Một người ở gần mà bạn gặp thường xuyên năm nay | Một đoạn ngắn |
| Thứ đã đổi so với năm trước | Quán đóng cửa, đường làm mới, cây bị chặt, hàng xóm chuyển đi | Danh sách ngắn |
| Điều đang mong | Gắn với nơi ở hoặc với gia đình ở nơi này | Một hai câu |
Trang viết này không cần hay. Nó cần đều đặn và cụ thể. Sau năm năm, đọc năm trang liền nhau là thấy một nơi chốn và chính mình thay đổi theo từng năm, điều mà một bài hồi tưởng viết một lần không thể có.
Chọn dịp để viết đều
Ngày dọn vào. Viết trang đầu ngay tuần đầu tiên, khi mọi thứ còn lạ. Trang này quý vì nó ghi những thứ chỉ thấy được bằng mắt người mới: mùi sơn, tiếng lạ ban đêm, đường đi còn phải mở bản đồ.
Một ngày cố định mỗi năm. Ngày dọn vào, sinh nhật, hay đêm giao thừa. Chọn ngày dễ nhớ với bạn, và đặt nhắc lịch trên điện thoại để khỏi trôi qua.
Trước khi có thay đổi lớn. Sắp có con, sắp chuyển việc, sắp sửa nhà. Viết một trang trước, một trang sau, để thấy nơi ở đã thay đổi theo đời mình.
Tuần cuối trước khi chuyển đi. Trang này thường dài nhất. Đi một vòng quanh nhà và khu phố, ghi lại từng chỗ, chụp một hai tấm ở góc quen.
Không cần viết khi không có hứng. Nếu bỏ lỡ một năm, cứ viết vào năm sau và ghi chú đã bỏ lỡ. Một chuỗi có lỗ vẫn tốt hơn không có chuỗi nào.
Ví dụ: năm đầu ở căn hộ thuê
Hai vợ chồng trẻ ở Hà Nội, Tùng và Vy, thuê căn hộ đầu tiên ở tầng chín một chung cư cũ. Họ viết trang đầu vào tuần thứ hai sau khi dọn vào, mỗi người viết một nửa, rồi đọc cho nhau nghe. Đoạn của Vy:
"Sáng nào cũng có tiếng ai đó tập thể dục bằng loa nhỏ ở sân dưới, lúc năm giờ bốn mươi. Tầng mình có sáu căn, mới biết mặt hai nhà. Nhà cuối hành lang có con mèo vàng hay nằm trước cửa, ai đi qua cũng phải bước vòng. Phòng ngủ nóng, mình với Tùng đang tính dời giường sang phía cửa sổ. Tối thứ Sáu hai đứa đi bộ ra hồ, mua một gói ngô nướng, ngồi tới lúc người ta bắt đầu dọn hàng."
Không có câu nào lớn lao. Nhưng ba năm sau, khi đã chuyển sang nơi khác, họ đọc lại và cùng cười chuyện con mèo vàng. Họ nhận ra mình đã quên hẳn tiếng loa tập thể dục, thứ mà năm đó ngày nào cũng làm họ thức dậy. Đó chính là loại chi tiết mà chỉ trang viết đúng lúc mới giữ được.
Cất ở đâu để mười năm sau còn tìm thấy
Một trang viết mỗi năm chỉ có giá trị nếu sau mười năm bạn còn mở ra được. Mấy cách cất dưới đây đơn giản mà bền.
- Một tệp văn bản duy nhất cho mỗi nơi ở, các năm nối tiếp nhau trong cùng tệp, tên tệp ghi tên nơi và năm bắt đầu.
- Sao lưu ở hai chỗ khác nhau: máy tính và một nơi lưu trữ khác. Đổi điện thoại thì kiểm tra tệp đã sang máy mới chưa.
- In trang của mỗi năm, kẹp vào một bìa hồ sơ, cất cùng giấy tờ thuê nhà hay hợp đồng nhà. Khi chuyển nhà, bìa đi theo.
- Kèm một hai tấm ảnh mỗi năm, chụp cùng một góc quen thuộc, để sau này đặt cạnh nhau.
- Không đăng công khai trang viết có vị trí nhà, tầng, giờ đi về. Nếu muốn chia sẻ, chỉ chia sẻ với người thân và bỏ những chi tiết đó.
Nếu có con, đặt bìa hồ sơ ở chỗ con biết. Một ngày nào đó, những trang viết này sẽ là cách con biết bố mẹ đã sống thế nào trước khi con đủ lớn để nhớ.
Câu tự hỏi khi mở lại sau nhiều năm
Đến lúc đọc lại cả chuỗi trang viết, những câu hỏi dưới đây giúp bạn nhìn ra điều mà từng trang riêng lẻ không cho thấy.
- Năm nào mình viết dài nhất, năm nào ngắn nhất, và vì sao?
- Người nào xuất hiện nhiều năm liền rồi biến mất khỏi trang viết? Họ đã đi đâu?
- Âm thanh nào còn, âm thanh nào đã thôi không nghe nữa?
- Điều mình mong ở trang năm trước, năm sau đã thành hay chưa?
- Có chi tiết nào hồi đó ghi rất bình thường mà bây giờ đọc thấy quý?
- Nếu con hoặc người thân đọc chuỗi trang này, họ sẽ hiểu thêm gì về mình?
Ghi câu trả lời thành một trang riêng, đặt ở đầu bìa hồ sơ, như lời dẫn cho cả chuỗi. Trang dẫn này viết lại sau mỗi năm năm, để người mở bìa sau này biết nên đọc từ đâu. Đây cũng là lúc tốt để quyết định chuỗi trang ấy sẽ được giữ thế nào khi bạn chuyển đi xa hơn, hoặc trao lại cho con khi con lập gia đình.
Những việc không cần làm
Thói quen viết hằng năm bỏ dở thường vì tự đặt chuẩn quá cao. Bỏ qua những thứ dưới đây.
- Không cần viết hay. Gạch đầu dòng cũng được.
- Không cần viết dài. Một trang là đủ, nửa trang cũng được.
- Không cần viết nhật ký hằng ngày. Một năm một lần, đều đặn, có giá trị hơn ba tháng hăng hái rồi bỏ.
- Không cần đọc lại ngay. Để vài năm rồi mới đọc, trang viết mới thật sự có giá trị.
- Không cần đợi ở nơi "đáng viết". Phòng trọ, ký túc xá, nhà thuê tạm đều đáng, vì đó là nơi bạn đã sống.
- Không cần ghi đủ mọi mục trong mẫu. Năm nào thiếu mục nào, cứ để trống và ghi "năm nay không có gì mới" cũng là một thông tin.
Mục tiêu là trang thứ năm, thứ mười, không phải trang đầu tiên đẹp. Viết đơn giản để năm sau còn muốn viết tiếp.
Nếu thấy một năm trôi qua mà không viết nổi một trang, hãy thử cách nhỏ nhất: ba dòng, mỗi dòng một âm thanh nghe ở nơi đang ở. Ba dòng ấy vẫn giữ được năm đó, và nhiều khi viết xong ba dòng, bạn sẽ muốn viết thêm một đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Ở nhà thuê tạm thì có đáng viết không?
Đáng. Nhà thuê tạm thường gắn với những giai đoạn đặc biệt như năm đầu đi làm, năm mới cưới, năm con còn nhỏ. Vì biết sẽ chuyển đi, càng nên ghi lại sớm, trước khi nơi ấy chỉ còn là một địa chỉ cũ trong trí nhớ.
Cả nhà cùng viết hay một người viết?
Cả nhà cùng viết thì hay hơn: mỗi người một đoạn ngắn, kể cả trẻ con vẽ một hình. Cách nhìn của mỗi người về cùng một nơi ở rất khác nhau, đặt cạnh nhau sẽ thành một trang rất sống. Một người đứng ra gom và cất.
Viết tay hay viết trên máy?
Tuỳ thói quen. Viết trên máy dễ tìm, dễ sao lưu. Viết tay có nét chữ, đẹp khi đọc lại sau nhiều năm. Có thể viết trên máy rồi in ra, ký tên và ghi ngày bằng tay, để có cả hai.
Có nên đọc lại trang của năm trước trước khi viết năm nay không?
Nên lướt qua để biết năm ngoái ghi những gì, nhờ đó viết được mục thứ đã đổi. Nhưng đừng đọc kỹ quá, vì bạn sẽ dễ lặp lại cách viết cũ. Đọc chậm và kỹ thì để dành sau nhiều năm.
Có cần ghi địa chỉ chính xác của nơi đang ở không?
Trong bản lưu riêng của gia đình, có thể ghi để sau này tìm lại được. Nhưng nếu bài có thể bị chia sẻ, bỏ số nhà, số tầng và giờ giấc đi về. Ghi tên khu phố hay tên phường là đủ để nhớ.