Gia đình ở xa nhau vẫn làm chung được một bản đồ ký ức nếu có ba thứ: một bản đồ dùng chung chỉ người trong nhà xem được, một người giữ chính chịu trách nhiệm sắp xếp, và vài quy ước đơn giản về màu, tên điểm, cách ghi chú. Mỗi người góp những nơi của mình qua tin nhắn hoặc buổi gọi video, người giữ chính đưa lên bản đồ.
Khó nhất không phải là công cụ, mà là giữ cho nhiều người cùng góp mà bản đồ không rối và không ai bị bỏ ngoài. Phần dưới đi qua cách chọn hình thức chia sẻ, chia vai, quy ước chung, một buổi gọi video góp điểm, và những điều cần giữ riêng tư khi bản đồ đi qua nhiều điện thoại ở nhiều nơi.
Khó khăn riêng của gia đình ở xa nhau
Gia đình sống gần nhau làm bản đồ trong một buổi chiều Tết. Gia đình ở xa thì khác: ông bà ở Huế, hai người con ở TP Hồ Chí Minh và Hà Nội, một người cháu đang học ở nước ngoài. Không có buổi chiều nào mọi người ngồi chung. Bản đồ phải được làm dần, mỗi người một ít, ở nhiều múi giờ.
Khó khăn thứ nhất là không đều tay. Người nhiệt tình thêm hai mươi điểm trong một tuần, người bận không thêm điểm nào cả năm. Sau vài tháng, bản đồ chỉ kể chuyện của một hai người. Khó khăn thứ hai là rối. Mỗi người ghi một kiểu, đặt tên một kiểu, cùng một nơi xuất hiện ba lần với ba tên khác nhau.
Khó khăn thứ ba là ông bà. Người lớn tuổi thường không tự thêm điểm trên điện thoại được, nên phần của họ, phần quý nhất, lại dễ bị thiếu nhất. Khó khăn thứ tư là riêng tư: bản đồ đi qua nhiều điện thoại, chỉ cần một người lỡ tay chia sẻ công khai là cả nhà lộ vị trí.
Cả bốn khó khăn đều giải được bằng tổ chức, không cần công cụ phức tạp. Phần còn lại của bài nói cách tổ chức đó.
Chọn cách chia sẻ bản đồ
Ba cách phổ biến, mỗi cách hợp với một kiểu gia đình. Không cần dùng thứ hiện đại nhất, chọn thứ mà người ít rành công nghệ nhất trong nhà vẫn xem được.
| Cách | Hợp với | Cần để ý |
|---|---|---|
| Bản đồ dùng chung trên ứng dụng bản đồ, chỉ mời người trong nhà | Gia đình trẻ, quen dùng điện thoại | Kiểm tra chế độ chia sẻ là riêng tư; chỉ vài người được sửa |
| Người giữ chính làm bản đồ, gửi ảnh chụp vào nhóm tin nhắn gia đình định kỳ | Gia đình có ông bà và người không thích ứng dụng mới | Người giữ chính phải đều tay; ảnh chụp cần đủ nét để đọc số ghim |
| Bản đồ giấy ở nhà ông bà, mọi người gửi điểm qua tin nhắn, người ở gần cắm hộ | Gia đình muốn giữ bản đồ thật ở nhà gốc | Cần một người ở gần ông bà; bản đồ chỉ cập nhật khi người đó rảnh |
Nhiều gia đình kết hợp cách thứ hai và thứ ba: bản đồ giấy treo ở nhà ông bà, một người con ở gần cắm ghim, chụp ảnh gửi nhóm mỗi tháng. Cách này giữ được tấm bản đồ thật cho ông bà nhìn hằng ngày mà con cháu ở xa vẫn theo dõi được.
Dù chọn cách nào, giữ một bản lưu ở chỗ thứ hai, ngoài tài khoản của người giữ chính. Điện thoại mất, tài khoản bị khoá, người giữ chính đổi số là chuyện thường gặp sau vài năm. Một tệp ảnh và tệp ghi chú cất ở máy của một người khác trong nhà là đủ để không phải làm lại từ đầu.
Phân vai rõ ngay từ đầu
Một người giữ chính. Người này nhận điểm từ mọi người, đưa lên bản đồ, giữ quy ước, nhắc người chưa góp. Không cần là người nhiều thời gian nhất, cần là người kiên nhẫn và được mọi người tin.
Một người ở gần ông bà. Ngồi với ông bà, hỏi chuyện, ghi lại và gửi cho người giữ chính. Nếu người giữ chính ở gần ông bà thì kiêm luôn.
Mỗi nhánh một người đại diện. Mỗi gia đình con cử một người gom điểm của nhà mình. Người giữ chính chỉ làm việc với vài người đại diện thay vì hai chục người.
Người trẻ lo phần kỹ thuật. Một cháu quen điện thoại lo phần chia sẻ, phân quyền, chuyển ảnh. Giao rõ để không ai phải đoán ai làm.
Mọi người còn lại chỉ cần góp và đọc. Không ai bị bắt phải làm thêm việc. Góp một điểm mỗi tháng là đủ.
Quy ước chung để bản đồ không rối
Gửi quy ước này vào nhóm gia đình ngay từ đầu, ghim lên đầu cuộc trò chuyện. Mỗi lần có người mới tham gia, nhắc lại.
- Mỗi nhánh gia đình một màu, ông bà một màu riêng.
- Tên điểm ghi theo cách nhà mình gọi trước, tên hành chính sau, ví dụ “Nhà nội cũ (tên xã hiện nay đã tra)”.
- Mỗi điểm khi gửi phải có ba thứ: năm, ai, một câu chuyện. Thiếu thì người giữ chính hỏi lại, không tự đoán.
- Ảnh gửi kèm không chụp số nhà, không chụp cổng trường của trẻ.
- Không ai tự ý sửa điểm của người khác. Muốn sửa thì nhắn người giữ chính.
- Mọi điểm mới được thêm vào ngày cuối tháng, người giữ chính gửi ảnh tổng hợp một lần.
Quy ước cuối cùng giúp nhóm gia đình không bị tràn tin nhắn mỗi ngày. Mọi người biết cứ cuối tháng sẽ có một bản cập nhật, và thường đó là tin nhắn được chờ đợi nhất trong tháng.
Một buổi gọi video góp điểm
Mỗi quý một buổi gọi video chung giúp những người ít góp có cơ hội tham gia. Một tiếng là vừa.
- Chọn giờ hợp với người ở xa nhất về múi giờ. Báo trước một tuần.
- Người ở gần ông bà đặt điện thoại sao cho mọi người thấy cả ông bà lẫn tấm bản đồ.
- Người giữ chính mở đầu: tháng này đã thêm những điểm nào, còn những điểm nào chờ hỏi.
- Mời ông bà kể một nơi. Những người còn lại chỉ nghe và hỏi.
- Mỗi nhánh kể một nơi mới của nhà mình trong năm phút.
- Cuối buổi người giữ chính đọc lại danh sách điểm vừa góp để mọi người xác nhận.
Nếu có thể, ghi lại phần ông bà kể. Đó là đoạn mà con cháu ở xa nhất thường xem đi xem lại nhiều lần. Hỏi ông bà trước khi ghi, và chỉ lưu trong nhóm gia đình.
Giữ riêng tư khi bản đồ đi qua nhiều điện thoại
Chế độ chia sẻ phải là riêng tư, kiểm định kỳ. Mỗi quý người phụ trách kỹ thuật mở cài đặt xem ai đang có quyền xem, quyền sửa. Người đã rời nhóm thì bỏ quyền.
Không đăng ảnh bản đồ lên mạng xã hội. Một tấm ảnh đầy đủ có nhà ông bà, nhà từng nhánh, có khi cả trường của các cháu. Muốn khoe thì chụp một phần đã che những điểm đó.
Tắt thông tin vị trí trong ảnh trước khi gửi. Ảnh chụp ở nhà thường mang theo toạ độ chính xác. Khi gửi ảnh kèm điểm, xoá thông tin vị trí hoặc gửi ảnh chụp màn hình thay vì ảnh gốc.
Điểm của trẻ nhỏ chỉ ghi khu vực. Nơi các cháu đang sống, đang học chỉ cần ghi tên thành phố hoặc tên phường, không ghim đúng toạ độ. Bản đồ vẫn kể đủ chuyện mà không thành tấm bản đồ chỉ đường tới trẻ.
Thoả thuận với người mới vào gia đình. Dâu, rể mới, người yêu của các cháu chưa cần vào nhóm ngay. Khi vào, nhắc quy ước riêng tư như một phần tự nhiên.
Chỗ hay sai khi làm chung từ xa
Mở cho tất cả mọi người cùng sửa. Nghe dân chủ nhưng sau vài tuần bản đồ có điểm trùng, điểm bị xoá nhầm, màu lẫn lộn. Ai cũng góp được, nhưng chỉ một hai người đưa lên bản đồ.
Gửi tên nơi mà không kèm chuyện. Tin nhắn kiểu “thêm giúp nhà mình chỗ này” kèm một vị trí là phổ biến nhất. Người giữ chính nên hỏi lại ngay: năm nào, ai, có chuyện gì. Một điểm không có chuyện chỉ là một cái chấm.
Để nhánh ở xa nhất đứng ngoài. Người ở nước ngoài thường ngại góp vì nghĩ những nơi của mình không liên quan tới quê. Thật ra đó là phần làm bản đồ có chiều rộng. Mời họ góp nơi đầu tiên họ ở khi sang, kèm một chuyện về ngày đầu.
Bỏ qua chuyện chênh múi giờ. Buổi gọi video luôn rơi vào giờ khó cho cùng một người thì người đó sẽ bỏ dần. Luân phiên giờ giữa các quý.
Để bản đồ chỉ sống trên điện thoại. Không có bản giấy ở đâu cả thì ông bà không bao giờ nhìn thấy kết quả. In một bản mỗi năm cho nhà gốc.
Ví dụ: ba nhánh, ba nơi, một bản đồ
Nhà ông bà Hai ở Đắk Lắk có ba người con: con cả ở TP Hồ Chí Minh, con thứ hai ở Hà Nội, con út đi làm ở nước ngoài. Người cháu lớn nhất, đang làm việc ở Đà Nẵng, nhận vai người giữ chính. Cô út ở xa nhất nhận phần kỹ thuật, thường làm vào lúc đêm khuya bên đó, khi cả nhà ở Việt Nam vừa thức dậy.
Năm đầu, bản đồ chỉ có mười hai điểm, phần lớn của ông bà, do người con cả về thăm hỏi chuyện và gửi lên. Nhánh Hà Nội góp chậm nhất. Đến buổi gọi video thứ hai, ông kể về con đường đất đỏ ông đạp xe đi làm suốt hai mươi năm, và người con thứ hai nhớ ra mình cũng từng ngồi sau xe ông đi trên con đường đó. Tuần sau nhánh Hà Nội gửi liền năm điểm.
Sau ba năm, bản đồ của nhà có hơn sáu mươi điểm trải trên ba nước. Bản giấy treo ở phòng khách nhà ông bà, mỗi lần có điểm mới, bà đứng nhìn rất lâu. Người cháu giữ chính nói việc khó nhất không phải gom điểm, mà là nhắc mọi người kèm chuyện, vì ai cũng chỉ muốn gửi tên nơi rồi thôi.
Câu hỏi thường gặp
Gia đình ở xa nhau nên dùng bản đồ giấy hay bản đồ trên điện thoại?
Kết hợp cả hai là tốt nhất: bản đồ giấy ở nhà ông bà để người lớn tuổi nhìn hằng ngày, bản trên điện thoại hoặc ảnh chụp định kỳ để con cháu ở xa theo dõi. Nếu chỉ chọn một, chọn thứ mà người ít rành công nghệ nhất vẫn xem được.
Ông bà không dùng điện thoại thì góp điểm thế nào?
Một người ở gần ông bà ngồi hỏi chuyện, ghi lại và gửi cho người giữ chính. Trong buổi gọi video, đặt điện thoại để ông bà thấy tấm bản đồ và kể. Phần của ông bà nên được ưu tiên vì khó làm bù về sau.
Làm sao để mọi người góp đều, không chỉ một hai người?
Cử mỗi nhánh một người đại diện, đặt nhịp cập nhật cuối tháng, và có buổi gọi video mỗi quý để mỗi nhánh kể một nơi. Khi thấy câu chuyện của nhà khác được mọi người hỏi han, những nhánh ít góp thường tự hào hứng hơn.
Có an toàn không khi bản đồ gia đình nằm trên điện thoại nhiều người?
An toàn nếu chế độ chia sẻ là riêng tư, chỉ vài người được sửa và mọi người tôn trọng quy ước không đăng công khai. Kiểm tra quyền truy cập định kỳ, xoá thông tin vị trí trong ảnh gửi kèm và che các điểm nhà đang ở khi muốn chia sẻ ra ngoài.
Người thân ở nước ngoài có cần bản đồ thế giới không?
Nên có một tấm bản đồ thế giới làm nền để thấy đường đi của cả nhà, và một tấm bản đồ Việt Nam cho phần lớn các điểm. Điểm ở nước ngoài cũng chỉ ghi khu vực chung, không cần địa chỉ cụ thể.
Người giữ chính bận không làm tiếp được thì sao?
Bàn giao sớm cho người khác, kèm bản gốc, quy ước và danh sách điểm đang chờ hỏi. Một bản đồ gia đình tốt sống qua nhiều người giữ. Nên chọn sẵn một người dự phòng ngay từ đầu để việc chuyển giao không bị đứt.