Muốn viết về một nơi mà nhiều người cùng nhớ, hãy chọn một con người gắn với nơi đó lâu năm và kể nơi chốn qua những gì người ấy làm mỗi ngày. Bà bán nước đầu hẻm, ông giữ xe ở cổng trường, cô giáo làng dạy ba thế hệ: kể về họ là kể về con hẻm, cái cổng trường, ngôi trường làng.
Cách viết này hợp khi bạn muốn bài viết được chia sẻ trong một nhóm người cùng nơi chốn, như bạn cùng khoá, hàng xóm cũ. Phần dưới hướng dẫn chọn người, quan sát và hỏi chuyện, dựng chân dung, giữ sự tôn trọng và riêng tư, kèm một ví dụ và những chỗ hay sai.
Vì sao một con người giữ nơi chốn tốt hơn cảnh vật
Khi hỏi những người từng học chung một trường cấp ba về ngôi trường, hiếm ai mở đầu bằng dãy phòng học hay sân bóng. Họ nhắc tới bác bảo vệ hay quát, cô bán xôi ở cổng sau, thầy giám thị đi tuần hành lang. Cảnh vật thì giống nhau giữa các trường; con người làm cho nơi chốn trở thành của riêng.
Con người còn có một lợi thế khác: họ chuyển động, có giờ giấc, có lời nói, có chuyện. Một con hẻm đứng im, nhưng bà hàng nước thì mở hàng lúc sáu giờ, kê lại ghế lúc trưa, cất hàng khi đèn đường bật. Theo một ngày của người ấy, bạn đã đi hết một ngày của con hẻm mà không cần tả.
Và khi viết về một người gắn với nơi chốn, bạn đang giữ thứ dễ mất nhất. Nhà có thể còn, cây có thể còn, nhưng người thì nghỉ, chuyển đi, già đi. Nhiều nhóm bạn cũ chỉ nhận ra điều này khi nghe tin người ấy đã không còn ngồi ở chỗ quen. Viết sớm, khi người ấy còn ở đó, là cách tốt nhất.
Chọn người: ai giữ được nơi chốn
Không phải ai gắn với nơi chốn cũng hợp để viết. Bảng dưới gợi ý một số kiểu người và điều họ giữ được.
| Kiểu người | Họ giữ được gì của nơi chốn | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Người bán hàng lâu năm ở một chỗ | Nhịp giờ trong ngày, khách quen, chuyện của xóm | Hỏi ý trước khi viết tên quán, vị trí cụ thể |
| Người giữ xe, bảo vệ, lao công | Ai ra vào, những thay đổi qua nhiều năm | Họ hay ngại kể về mình, nên hỏi về nơi trước |
| Thầy cô dạy lâu năm | Nhiều lớp học trò, cách ngôi trường đổi thay | Giữ sự trân trọng, không biến thành bài tri ân sáo |
| Người già nhất xóm | Tên gọi cũ, chuyện từ trước khi bạn sinh ra | Kiểm chéo sự thật với người khác |
| Người thợ (sửa xe, may, cắt tóc) | Âm thanh, đồ nghề, những câu chuyện vặt mỗi ngày | Ghi đúng tên đồ nghề theo cách họ gọi |
Chọn người mà bạn có ít nhất một kỷ niệm riêng, dù nhỏ. Nếu bạn chưa từng nói chuyện với họ, bài sẽ thành chân dung từ xa, khó có chi tiết thật. Có kỷ niệm riêng thì bạn cũng dễ mở lời khi đến hỏi chuyện.
Nếu phân vân giữa hai người, chọn người mà nhiều người trong nhóm cùng nhớ. Bài viết về một người cả lớp, cả xóm đều biết sẽ gợi được nhiều bổ sung nhất khi đem ra đọc chung, và chính những bổ sung đó làm nơi chốn hiện lên đầy đủ hơn một mình bạn có thể viết.
Quan sát và hỏi chuyện
Nếu người ấy vẫn còn ở đó, dành hai buổi: một buổi chỉ quan sát, một buổi trò chuyện.
- Buổi đầu, ngồi gần như một người khách bình thường trong khoảng một giờ. Ghi những việc người ấy làm theo thứ tự, những câu họ hay nói, những ai ghé qua.
- Buổi thứ hai, nói rõ bạn muốn viết một bài về nơi này và về họ, để giữ cho những người từng ở đây đọc. Hỏi họ có đồng ý không.
- Bắt đầu bằng câu hỏi về nơi chốn: "Hồi cô mới ngồi đây, chỗ này có gì?" Người ta dễ kể về nơi hơn kể về mình.
- Hỏi về một ngày bình thường, rồi một ngày đặc biệt họ nhớ nhất ở chỗ đó.
- Hỏi họ muốn được gọi tên thế nào trong bài, và có chuyện gì không muốn nhắc tới.
- Hẹn gửi lại bài cho họ đọc trước khi chia sẻ, và giữ lời hẹn đó.
Những câu hỏi gợi chuyện hay nhất
Mỗi câu dưới đây nhắm vào một loại chuyện khác nhau. Không cần hỏi hết; chọn năm sáu câu hợp với người bạn đang trò chuyện, và để họ kể lan ra.
- "Ngày đầu tiên cô ngồi ở đây là thế nào?" — mở ra chuyện cũ nhất và cách nơi chốn ngày ấy khác bây giờ.
- "Giờ nào trong ngày là đông nhất, giờ nào vắng nhất?" — cho bạn nhịp của nơi chốn.
- "Có ai ngày nào cũng ghé không?" — những khách quen thường là chuyện hay nhất.
- "Chỗ này đổi khác nhiều nhất là lúc nào?" — một mốc thời gian để bài có chuyển động.
- "Có lần nào trời mưa to, mất điện, hay có chuyện bất ngờ ở đây không?" — ngày bất thường thường được nhớ rõ.
- "Cái ghế, cái xe, cái cân này có từ bao giờ?" — đồ vật kéo theo thời gian mà không cần hỏi tuổi.
- "Nếu ngày mai không ngồi đây nữa, cô sẽ nhớ cái gì nhất?" — câu nên để cuối, khi đã đủ thân.
Đừng hỏi theo danh sách như phỏng vấn. Hỏi một câu, nghe hết, hỏi tiếp từ chính điều họ vừa kể. Danh sách chỉ là để bạn không bị bí khi câu chuyện chùng xuống.
Ví dụ: ông giữ xe ở cổng trường
Một nhóm cựu học sinh của một trường cấp hai ở Cần Thơ muốn làm bài viết cho buổi họp lớp hai mươi năm. Thay vì viết về ngôi trường, họ chọn ông giữ xe ở cổng sau, người mà lớp nào cũng nhớ. Tên trường và tên ông trong ví dụ này là giả định. Một bạn trong nhóm, Khoa, nhận việc đi hỏi chuyện.
Đoạn mở bài của Khoa: "Sáu giờ mười lăm, ông Bảy mở khoá cổng sau, kéo cánh cổng sắt kêu một tiếng dài mà hai mươi năm nay chưa ai tra dầu. Ông xếp xe theo lớp, lớp nào đi trễ thì đứng cuối hàng. Ai quên vé ông cũng nhớ mặt, chỉ hỏi một câu: lớp mấy? Rồi ông gật. Hồi tụi mình học, ông còn đen tóc. Bây giờ ông vẫn ngồi đúng cái ghế gỗ đó, kê thêm một miếng mút."
Đoạn văn không cần tả ngôi trường mà người đọc trong nhóm vẫn thấy cả cổng sau, bãi xe, buổi sáng đi học. Khoa gửi bản nháp cho ông Bảy đọc trước. Ông chỉ sửa một chỗ: ông xếp xe theo khối, không theo lớp. Chi tiết nhỏ, nhưng chính ông mới biết.
Giữ sự tôn trọng và riêng tư
Hỏi ý trước khi viết và trước khi chia sẻ. Người bình thường ít khi được viết về, nên có người rất vui, có người ngại. Tôn trọng cả hai. Nếu họ không muốn, có thể viết về nơi chốn và nhắc họ một cách chung, không nêu tên.
Không viết về hoàn cảnh khó khăn như một điểm nhấn. Kể họ nghèo, vất vả để gây xúc động là đặt họ vào vị trí bị thương hại. Kể họ làm việc gì, giỏi ở đâu, có thói quen gì thú vị.
Không đăng địa chỉ nhà, số điện thoại, chuyện gia đình riêng. Bài viết về nơi chốn không cần những thông tin đó. Nếu đăng công khai, bỏ cả vị trí chính xác của sạp hàng nếu họ không muốn có khách lạ tìm tới.
Ảnh chụp: hỏi riêng. Có người đồng ý được viết nhưng không muốn bị chụp ảnh. Chụp tay đang làm việc, chụp góc chỗ ngồi không có người, cũng đủ đi kèm bài.
Khi người ấy đã mất hoặc không liên lạc được. Viết nhẹ nhàng, dựa trên ký ức của bạn và những người cùng biết họ. Nếu biết người thân của họ, gửi bài cho gia đình đọc trước khi chia sẻ rộng.
Chỗ hay sai khi viết chân dung người gắn với nơi chốn
Những lỗi dưới đây làm bài thành bài tri ân chung chung hoặc thành chuyện về người viết.
- Kể nhiều về bản thân hơn về người được viết. Bạn chỉ nên xuất hiện như người chứng kiến.
- Dùng những chữ khen chung như "tận tuỵ", "giàu lòng nhân ái" thay vì kể một việc họ làm.
- Bỏ quên nơi chốn: bài chỉ còn là tiểu sử của người ấy, không thấy con hẻm, cái cổng, ngôi trường đâu.
- Gán cho họ những câu nói hay mà họ không nói. Nếu nhớ đại ý, ghi "đại ý ông nói".
- Viết trong lúc xúc động sau tin buồn rồi đăng ngay. Đợi vài ngày, đọc lại, hỏi người thân của họ.
- Chỉ hỏi chuyện một lần rồi viết. Một lần thường chỉ nghe được những chuyện họ đã kể nhiều lần cho người khác.
Một cách tự kiểm đơn giản: gạch hết các câu có chữ "mình" trong bài. Phần còn lại vẫn phải là một bài trọn vẹn về người ấy và nơi ấy. Nếu không, bài đang nghiêng về người viết.
Sau khi viết xong: làm gì với bài
Bài viết về một người gắn với nơi chốn thường có giá trị với nhiều người hơn bạn nghĩ. Một số cách để nó đi tiếp.
- In một bản đẹp tặng chính người được viết. Nhiều người lớn tuổi giữ bản in ấy rất lâu.
- Đọc trong buổi họp lớp, họp mặt hàng xóm cũ, và mời mọi người bổ sung chuyện của họ.
- Ghi những bổ sung vào cuối bài thành mục "những người khác nhớ", kèm tên người kể.
- Lưu bài cùng với ảnh nơi chốn trong thư mục kỷ niệm của nhóm, đặt tên theo nơi và năm.
- Nếu nơi chốn sau này đổi khác, viết thêm một đoạn ngắn có ngày tháng, đặt sau bài cũ.
Đừng đem bài đi đăng ở những nhóm đông người lạ nếu chưa hỏi người được viết. Một bài viết ấm áp có thể khiến họ bị làm phiền nếu vị trí và giờ giấc của họ bị lộ rộng rãi.
Câu hỏi thường gặp
Người ấy không muốn được viết thì có nên viết không?
Nên tôn trọng ý họ. Bạn vẫn có thể viết về nơi chốn và nhắc chung "người bán hàng ở đầu ngõ" mà không đi vào chi tiết riêng. Hoặc viết để giữ trong gia đình, không chia sẻ ra ngoài, và nói rõ với họ điều đó.
Nên viết theo ngôi thứ ba hay kể như người chứng kiến?
Kể như người chứng kiến thường tự nhiên hơn, vì bạn chỉ viết những gì mình thấy và nghe. Ngôi thứ ba hợp khi bạn tổng hợp lời kể của nhiều người. Chọn một cách và giữ đến hết bài.
Một bài chân dung kiểu này dài bao nhiêu là vừa?
Khoảng một đến hai trang là vừa để đọc trong buổi họp mặt hoặc in tặng. Nếu có quá nhiều chuyện, chọn ba chuyện cho thấy ba mặt khác nhau của người ấy và nơi chốn, phần còn lại ghi thành phụ lục.
Nhiều người cùng muốn viết về một người thì sao?
Có thể gom thành một bài nhiều giọng: mỗi người viết một đoạn ngắn về một kỷ niệm riêng, có ghi tên. Một người đứng ra sắp xếp theo thứ tự thời gian hoặc theo góc của nơi chốn, sửa nhẹ cho thống nhất cách gọi tên.
Có nên nhắc tới thu nhập hay giá hàng của người ấy không?
Không cần. Thu nhập và giá cả là chuyện riêng, dễ làm người được viết ngại và làm bài lạc sang chuyện khác. Nếu muốn nói về thời gian, chọn chi tiết như cái ghế đã thay mấy lần hay mái tóc đã bạc.