NoiChon.comNơi Chốn
Viết về một nơi chốn

Sửa bài viết về nơi chốn: đọc lại ba lượt, cắt gì và giữ gì

Viết xong bài về một nơi chốn nhưng thấy chưa ổn? Cách đọc lại ba lượt: lượt sự thật, lượt chi tiết, lượt giọng, kèm bảng cắt – giữ và cách nhờ người khác đọc.

woman reading aloud by an open window in a small rented room, pencil in hand, a few blank sheets of paper on her lap, side view, soft afternoon light

Để sửa một bài viết về nơi chốn, hãy đọc lại ba lượt riêng biệt, mỗi lượt chỉ tìm một loại lỗi: lượt một kiểm sự thật, lượt hai thay câu chung bằng chi tiết, lượt ba đọc to để sửa giọng. Gộp cả ba vào một lần đọc, bạn sẽ mải sửa chữ mà bỏ qua chuyện sai tên, sai năm.

Giữa lần viết và lần sửa nên cách ít nhất một đêm. Phần dưới hướng dẫn từng lượt đọc, bảng những thứ nên cắt và nên giữ, cách nhờ người cùng nơi chốn đọc góp ý, và dấu hiệu để biết khi nào nên dừng sửa.

Vì sao phải tách thành ba lượt

Khi đọc lại bài mình, mắt có thói quen trượt qua những gì đầu đã biết. Bạn đọc "năm 1998" mà không dừng lại hỏi có đúng năm 1998 không, vì lúc viết bạn đã tin như vậy. Bạn đọc "khung cảnh yên bình" mà không thấy nhạt, vì trong đầu bạn đang hiện lên đúng cái cảnh ấy, đầy đủ chi tiết. Người đọc thì không có cái cảnh trong đầu bạn.

Tách lượt là cách buộc mắt nhìn bằng một cặp kính khác mỗi lần. Lượt sự thật chỉ hỏi "có đúng không", không quan tâm câu hay dở. Lượt chi tiết chỉ hỏi "người đọc có thấy không". Lượt giọng chỉ hỏi "nghe có giống mình nói không". Mỗi lượt nhanh hơn bạn nghĩ, vì bạn chỉ dừng ở một loại chỗ.

Thứ tự cũng quan trọng. Sửa sự thật trước, vì một câu sai sự thật thì có hay đến đâu cũng phải bỏ. Sửa chi tiết sau, vì thay câu chung bằng chi tiết sẽ làm đổi nhịp văn. Sửa giọng cuối cùng, khi nội dung đã đứng yên. Làm ngược lại, bạn sẽ mất công trau chuốt những câu mà rốt cuộc phải cắt.

Lượt một: kiểm sự thật

Đọc bài với một cây bút, gạch chân mọi thứ có thể kiểm được. Sau đó kiểm từng thứ.

  1. Tên người: đúng cách gọi trong nhà, trong xóm chưa? Người đó có muốn được nêu tên không?
  2. Tên nơi: tên làng, xóm, bến, chợ theo cách người địa phương gọi; tên xã, phường hiện nay đã tra trên cổng thông tin chính thức của tỉnh chưa, hay đang ghi theo trí nhớ?
  3. Thời gian: năm, mùa, tuổi của bạn lúc đó có khớp nhau không. Lỗi hay gặp: "năm mình lên mười" nhưng năm ghi trong bài lại lệch ba năm.
  4. Chi tiết vật chất: mái ngói hay mái tôn, giếng hay lu nước, xe đạp hay xe máy. Hỏi người nhà nếu không chắc.
  5. Chuyện của người khác: những gì bạn chỉ nghe kể lại đã được ghi rõ là nghe kể chưa.
  6. Thông tin riêng tư: địa chỉ nhà cụ thể, trường học của trẻ, chuyện riêng của hàng xóm. Nếu bài sẽ được chia sẻ rộng, bỏ hoặc nói chung đi.

Lượt hai: cắt gì, giữ gì

Lượt này tìm những câu người đọc không thấy được gì. Bảng dưới là những loại câu hay gặp nhất và cách xử lý.

Loại câuVí dụXử lý
Câu kết luận cảm xúc"Đó là những ngày tháng đẹp nhất đời mình."Cắt, hoặc thay bằng một hình ảnh cho thấy điều đó
Tính từ chung"Con hẻm yên tĩnh, thân thương."Thay bằng nguồn: yên tĩnh vì sao, thân vì ai
Câu giải thích lại chi tiết vừa kể"Bà cho thêm cá. Bà thật tốt bụng."Cắt câu sau, chi tiết tự nói
Câu mở dài về bối cảnh"Quê mình là một vùng đất có lịch sử lâu đời..."Cắt, bắt đầu bằng khoảnh khắc
Chi tiết riêng, khó tìm ở nơi khác"Cái chày gỗ bóng lên vì tay người cầm lâu năm."Giữ nguyên, kể cả khi câu hơi vụng
Lời nói nguyên văn"Má dặn: ra bến đừng xuống bậc dưới nghen."Giữ đúng giọng, không chuẩn hoá
Chỗ bạn thừa nhận không nhớ"Mình không chắc cái cây đó là cây gì."Giữ, nó làm bài đáng tin hơn

Sau lượt này bài thường ngắn đi một phần năm đến một phần ba. Đừng hoảng; phần còn lại là phần người đọc nhớ được.

Lượt ba: đọc to để sửa giọng

Đọc to cả bài, chậm, như đang đọc cho một người ngồi đối diện. Đánh dấu ba loại chỗ: chỗ bạn hụt hơi vì câu quá dài, chỗ bạn ngượng khi đọc lên, và chỗ nghe không giống cách bạn nói. Chỗ ngượng thường là chỗ sến: một câu ví von quá đà, một từ hoa mỹ bạn không bao giờ dùng khi nói chuyện.

Câu quá dài thì tách đôi. Câu ngượng thì hỏi: nếu kể chuyện này cho em mình nghe qua điện thoại, mình sẽ nói câu này thế nào? Viết lại đúng như thế. Những câu như "ôi, kỷ niệm ơi" hay "lòng mình chợt thổn thức" gần như luôn được thay bằng một câu bình thường hơn mà thật hơn.

Anh Quân, quê ở Quảng Ngãi, làm việc ở Đà Nẵng, viết về con dốc lên trường cấp hai. Đọc to lần đầu, anh dừng ở câu "con dốc ấy như một chứng nhân lặng lẽ của tuổi học trò". Anh thử kể lại cho vợ nghe, và câu thốt ra là "dốc đó đạp xe lên không nổi, đứa nào cũng phải dắt, tới đỉnh là ướt lưng áo". Anh thay luôn câu cũ bằng câu này. Bài ngắn hơn, mà người đọc thấy con dốc.

Sửa riêng câu mở và câu kết

Câu mở và câu kết là hai chỗ người đọc nhớ nhất, cũng là hai chỗ người viết hay "làm văn" nhất. Sau ba lượt đọc, hãy dành riêng mười phút cho hai câu này. Câu mở tốt đặt người đọc vào một khoảnh khắc ngay: có giờ, có nơi, có một âm thanh hay một hành động. Câu mở yếu thường bắt đầu bằng "Ai cũng có một nơi để nhớ" hoặc giới thiệu địa lý.

Một cách thử: che câu mở đi và đọc từ câu thứ hai. Nếu bài vẫn vào được, có khi câu thứ hai mới là câu mở đúng, câu đầu chỉ là đoạn khởi động tay của bạn. Rất nhiều bài về nơi chốn hay hơn hẳn khi bỏ nguyên đoạn đầu tiên.

Câu kết thì ngược lại: người viết hay thêm một câu tổng kết sau chi tiết cuối. "Bây giờ mỗi lần nghe tiếng máy đuôi tôm, mình lại nhớ ngoại" là một câu kết nghe được, nhưng nếu đoạn trước đã có tiếng máy và có ngoại, câu này chỉ nhắc lại. Thử dừng bài ở chi tiết cuối, để khoảng trống cho người đọc. Nếu thấy hụt quá, viết một câu kết ngắn bằng một hình ảnh hiện tại, không phải bằng cảm xúc.

Lỗi chính tả và cách viết tên nơi hay gặp

Bài viết về quê có những lỗi riêng, vì ta viết những từ ít khi gõ. Rà lại các điểm sau ở cuối lượt một.

  • Viết hoa tên riêng, không viết hoa danh từ chung đi kèm: làng, xóm, sông, chợ, bến đứng trước tên riêng viết thường, như "sông Hậu", "chợ Đình". Chỉ viết hoa khi danh từ đó đã thành một phần của tên gọi.
  • Tên tỉnh, thành theo tên hiện nay khi nói về hiện tại; khi kể chuyện xưa có thể dùng tên cũ nhưng nên ghi chú tên mới một lần.
  • Tiếng địa phương: giữ nguyên trong lời nói nhân vật, nhưng thống nhất cách viết trong cả bài, đừng chỗ "má" chỗ "mạ" nếu cùng một người nói.
  • Những cặp dễ nhầm: dành và giành, xứ và sứ, sương và xương, chuyện và truyện. Đọc chậm những câu có các chữ này.
  • Số và năm: thống nhất viết bằng số hay bằng chữ trong cả bài, nhất là tuổi và năm.
  • Tên người: cùng một người, giữ cùng một cách gọi; đổi cách gọi giữa chừng làm người đọc tưởng hai người.

Những lỗi này nhỏ, nhưng khi bài được in ra và giữ nhiều năm, chính chúng làm người đọc sau này ngập ngừng. Năm phút rà lại là đủ.

Nhờ người khác đọc: hỏi đúng câu

Chọn một người cùng nơi chốn và một người không biết nơi đó. Người cùng nơi chốn kiểm sự thật và cảm nhận "đúng rồi". Người ngoài kiểm xem họ có thấy được nơi đó không. Hai người cho hai loại góp ý khác nhau, đều cần.

Đừng hỏi "có hay không". Câu đó gần như luôn nhận về lời khen lịch sự. Hỏi cụ thể: "Đọc xong bạn nhớ chi tiết nào nhất?", "Chỗ nào bạn đọc lướt?", "Có chỗ nào thấy giả không?".

Ghi lại chi tiết họ nhớ nhất. Chi tiết người đọc nhớ nhất là xương sống của bài. Nếu họ nhớ một chi tiết bạn định cắt, giữ lại. Nếu họ không nhớ chi tiết nào, bài còn chung quá.

Với người cùng nơi chốn, hỏi họ muốn thêm gì. Họ thường bổ sung ngay một chuyện bạn quên. Ghi lại kèm tên họ, quyết định sau có đưa vào bài hay để cuối bài như phần ghi chú.

Không phải mọi góp ý đều phải sửa. Nếu ai đó muốn bạn viết hoa mỹ hơn, dài hơn, thêm bài học cuộc sống, bạn có quyền giữ giọng mình. Bài về nơi chốn của bạn, giọng của bạn.

Khi nào nên dừng sửa

Sửa mãi cũng là một cách không bao giờ xong. Dừng khi bài đạt các dấu hiệu sau.

  • Mọi tên người, tên nơi, năm tháng đã kiểm hoặc đã ghi rõ là chưa chắc.
  • Người ngoài đọc xong kể lại được ít nhất hai chi tiết cụ thể.
  • Bạn đọc to cả bài mà không vấp, không ngượng ở chỗ nào.
  • Lần sửa gần nhất chỉ còn đổi qua đổi lại vài chữ, không làm bài khác đi.
  • Bạn đã lưu bản cuối với ngày tháng, và giữ bản nháp đầu ở một tệp riêng.

Giữ bản nháp đầu là việc hay bị bỏ qua. Vài năm sau đọc lại, bản nháp cho bạn thấy mình đã nhớ những gì đầu tiên, trước khi sửa, và đôi khi có một hai câu đáng đưa trở lại.

Nếu bài dành cho gia đình, in một bản, ghi ngày hoàn thành và tên những người đã góp ý ở trang cuối. Đó là cách đánh dấu bài đã xong, để bạn yên tâm chuyển sang viết về nơi tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Nên để bài nghỉ bao lâu trước khi sửa?

Ít nhất một đêm, tốt hơn là hai ba ngày. Khoảng cách giúp bạn đọc bài như người lạ, thấy được chỗ chung chung và chỗ thiếu. Nếu cần gửi gấp, ít nhất đi làm việc khác một hai tiếng rồi quay lại đọc to.

Cắt nhiều quá có làm bài mất cảm xúc không?

Thường là ngược lại. Câu bị cắt hay là câu nói về cảm xúc, còn câu được giữ là chi tiết tạo ra cảm xúc. Nếu sau khi cắt bài thấy trống, đó là dấu hiệu thiếu chi tiết thật, cần viết thêm chứ không phải đưa câu cũ trở lại.

Người thân góp ý sửa chuyện theo ý họ thì làm sao?

Nghe và kiểm lại sự thật. Nếu họ nhớ khác bạn, có thể ghi cả hai cách nhớ trong bài. Nếu họ muốn bỏ một chuyện vì ngại, cân nhắc kỹ, nhất là khi bài sẽ chia sẻ trong họ hàng. Giữ hoà khí quan trọng hơn giữ một đoạn văn.

Có nên nhờ công cụ sửa chính tả tự động không?

Có thể dùng để bắt lỗi gõ, nhưng đọc lại từng gợi ý. Công cụ hay sửa tiếng địa phương thành từ phổ thông và đổi lời nói nguyên văn cho đúng ngữ pháp, làm mất giọng của nơi chốn. Chỉ nhận những sửa lỗi gõ rõ ràng.

Bài viết về nơi chốn có cần tiêu đề hay không?

Một tiêu đề ngắn gọi đúng tên nơi và thời điểm là đủ, ví dụ tên con hẻm kèm khoảng năm. Tiêu đề kêu thường hứa hẹn cảm xúc mà bài không cần. Đặt tiêu đề sau cùng, khi bài đã sửa xong.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138