Về lại một nơi gắn với người thân đã mất, như quán cà phê bố ngồi mỗi sáng hay khúc sông mẹ hay ra giặt đồ, không có thời điểm đúng hay sai: bạn có thể đi khi thấy mình đủ vững, chọn đi một mình hoặc cùng một người cùng nhớ, làm một việc nhỏ ở đó như ngồi đúng chỗ, gọi món người ấy hay gọi, rồi ghi lại vài dòng. Đó không phải nghi lễ, chỉ là một cách ở gần người mình thương thêm một lúc, qua nơi họ từng có mặt.
Câu chuyện giả định dưới đây làm ví dụ: Mai ở Huế, bố chị mất hai năm trước. Suốt mấy chục năm, sáng nào ông cũng ngồi ở một quán nước ven sông gần nhà, rồi đi bộ tới cái xưởng sửa đồng hồ nhỏ của mình. Mai chưa quay lại quán đó lần nào kể từ khi bố mất. Bài này đi theo những gì chị đã cân nhắc trước khi đi, và những gì chị làm ở đó.
Đi lúc nào: không có thời điểm đúng, chỉ có thời điểm hợp
Có người quay lại ngay sau đám tang, có người mười năm sau mới đủ sức. Bảng dưới đây không để chọn ra lúc tốt nhất, mà để bạn biết mỗi lúc thường mang lại điều gì.
| Lúc đi | Thường thấy gì | Nên lưu ý |
|---|---|---|
| Vài tuần đầu sau khi mất | Rất gần, nỗi đau còn nguyên, có khi thấy được an ủi | Đi cùng người thân, ở ngắn, không ép mình |
| Vài tháng đến một năm sau | Bắt đầu nhớ những chi tiết đời thường | Hợp để ghi lại vì ký ức còn rõ |
| Vào ngày giỗ hoặc dịp người ấy thích | Có lý do để cả nhà cùng đi | Có thể đông, khó có lúc riêng |
| Bất chợt, khi đi ngang | Nỗi nhớ ập tới không báo trước | Cho phép mình dừng lại hoặc đi tiếp |
| Rất nhiều năm sau | Nhẹ hơn, nhớ nhiều chuyện vui | Nơi đó có thể đã đổi, cần chuẩn bị trước |
Mai chọn đi vào một buổi sáng ngày thường, gần hai năm sau khi bố mất, không trùng ngày giỗ. Chị muốn quán đúng như những sáng bố hay ngồi, ít khách, chủ quán rảnh, không có dịp gì đặc biệt. Chị nói nếu chọn ngày giỗ, chị sẽ phải lo cho người khác nhiều hơn là ở với bố.
Đi một mình hay đi cùng ai
Đi một mình khi bạn muốn ở lâu, không phải giải thích. Một mình thì ngồi bao lâu cũng được, khóc cũng được, im lặng cũng được. Nhưng nên báo cho một người thân biết mình đi đâu, để có người hỏi thăm sau.
Đi cùng người cũng biết người đã mất. Anh chị em, vợ hay chồng của người đã mất, bạn thân của họ. Hai người cùng nhớ thì mỗi người nhắc một chuyện, nơi đó đầy lên.
Đi cùng người không biết người đã mất. Chồng, vợ, bạn của bạn. Họ không cùng nhớ, nhưng có thể ở bên. Kể trước cho họ đôi chút, và nói rõ bạn cần họ làm gì: ngồi cạnh, hay đi dạo chờ.
Tránh đi theo nhóm đông lần đầu. Nhóm đông dễ biến lần quay lại thành buổi gặp mặt, ai cũng nói, không ai thật sự ở với nơi đó.
Hỏi người lớn tuổi trong nhà có muốn đi không. Mẹ, bà, người bạn đời của người đã mất có khi muốn quay lại mà không dám nói. Rủ họ, nhưng đừng ép. Nếu họ đi, để họ chọn chỗ ngồi, chọn giờ về, và để họ kể trước. Người bạn đời thường giữ những chuyện về nơi đó mà con cái chưa bao giờ nghe.
Hẹn trước với chính mình một lối ra. Dù đi một mình hay có người, nghĩ sẵn mình sẽ làm gì sau đó: ghé nhà một người bạn, về nhà nấu một bữa, đi bộ một vòng. Có chỗ để đi tiếp giúp lần quay lại không kết thúc bằng cảm giác bị bỏ lại một mình với nỗi nhớ.
Những nơi hay gắn với người đã mất
Nơi gắn với một người không chỉ là nhà. Thường là những chỗ nhỏ, đời thường, nơi họ có mặt đều đặn nhiều năm. Danh sách dưới đây giúp bạn nhận ra những nơi có thể mình chưa nghĩ tới.
- Quán nước, quán ăn sáng người ấy ngồi đều đặn, cả cái ghế quen.
- Nơi làm việc: xưởng, sạp chợ, phòng học, mảnh ruộng, góc vườn.
- Con đường người ấy đi bộ mỗi ngày, đi chợ, đi làm, đi tập thể dục.
- Một bến sông, một bờ hồ, một gốc cây người ấy hay ngồi nhìn.
- Nơi người ấy từng kể là quan trọng với họ: quê cũ, trường cũ, nơi gặp người bạn đời.
- Nơi bạn và người ấy có kỷ niệm riêng: lần đi chơi xa duy nhất, quán kem ngày bạn đỗ đại học.
Nơi điều trị cuối đời như bệnh viện thì tuỳ người. Có người thấy cần quay lại để cảm ơn y bác sĩ, có người không bao giờ muốn đi ngang. Cả hai đều bình thường. Không có nơi nào bạn bắt buộc phải quay lại.
Làm gì ở đó: những việc nhỏ
Mai đến quán, ngồi đúng cái bàn sát lan can bố hay ngồi, gọi một ly cà phê đen ít đường như bố. Chủ quán, một bà cụ đã ngoài bảy mươi, nhìn chị một lúc rồi hỏi có phải con ông sửa đồng hồ không. Bà kể bố chị sáng nào cũng ngồi đó, đọc báo, ai cần sửa đồng hồ thì đưa ngay tại bàn. Bà kể chuyện mà Mai chưa từng nghe: có những sáng bố trả tiền cà phê cho mấy ông xe ôm ngồi bàn bên cạnh mà không nói gì.
Những việc nhỏ như vậy thường đủ: ngồi đúng chỗ, gọi đúng món, nhìn đúng hướng người ấy hay nhìn. Không cần chuẩn bị điều gì trang trọng.
Nếu muốn làm thêm, có vài cách nhẹ nhàng. Mang theo một tấm ảnh nhỏ của người ấy ở chính nơi này, đặt lên bàn một lúc. Viết một lá thư ngắn cho người ấy, kể chuyện nhà dạo này, đọc thầm ở đó rồi cất. Hỏi chuyện những người quanh đó còn nhớ họ, như bà chủ quán của Mai. Đi lại một đoạn đường người ấy hay đi, đúng nhịp chân chậm của họ.
Và không làm gì cũng được. Có người chỉ đứng ở đầu ngõ năm phút rồi về, và thấy vậy là đủ cho lần đầu.
Khi nơi đó đã thuộc về người khác
Nhà đã bán. Đứng ngoài là đủ. Nếu chủ mới có ở nhà và bạn muốn, nói một câu thôi: "Nhà này ngày trước của bố cháu, cháu chỉ ghé qua nhìn một chút." Nhiều người hiểu và mời vào, nhưng đừng xin.
Quán đã đổi chủ, đổi kiểu. Vẫn ngồi đúng góc đó, dù bàn ghế đã khác. Chỗ ngồi và hướng nhìn ra đường thường còn.
Nơi làm việc đã thành cửa hàng khác. Đứng trước cửa, nhớ lại mặt tiền ngày xưa. Có thể chụp một tấm hiện tại để đặt cạnh ảnh cũ nếu có.
Nơi đó đã không còn. Tìm mốc còn lại gần nhất, như gốc cây, góc đường, đứng ở đó. Nơi đó có thể đã mất nhưng chỗ đứng vẫn còn.
Người ở đó không nhớ người thân của bạn. Không sao. Nơi đó vẫn là của bạn và người ấy theo cách của hai người, người khác không cần nhớ.
Ghi lại một trang "nơi của người ấy"
Sau lần quay lại, nhiều người muốn giữ lại một thứ gì đó. Một trang viết ngắn về nơi đó, gắn với người ấy, là thứ con cháu sau này đọc được và hiểu được. Cách làm như sau.
- Ghi tên nơi theo cách cả nhà gọi, như "quán nước bờ sông của ông", kèm vị trí theo mốc và địa chỉ hiện nay nếu biết.
- Ghi người ấy thường làm gì ở đó, vào giờ nào, ngồi chỗ nào, gọi món gì.
- Ghi một hai chuyện cụ thể, kể cả chuyện bạn mới nghe được khi quay lại.
- Ghi ngày bạn quay lại và một câu về cảm giác lúc đó.
- Kẹp một tấm ảnh cũ của người ấy ở nơi đó nếu có, và một tấm ảnh nơi đó bây giờ.
- Cất trang đó cùng chỗ với những kỷ vật khác của người ấy, hoặc chép cho anh chị em mỗi người một bản.
Mai viết trang của bố ngay chiều hôm đó, kể cả chuyện ly cà phê trả hộ mấy ông xe ôm. Chị gửi cho em trai đang ở xa. Em chị gọi lại, nói mấy chục năm không biết bố làm vậy. Trang viết ngắn đó thành một phần chuyện nhà mà trước đó không ai biết.
Kể cho trẻ trong nhà về nơi đó
Trẻ nhỏ chưa hiểu hết chuyện mất mát, nhưng hiểu rất rõ một nơi chốn. Đưa con đến quán nước của ông, chỉ cái ghế ông hay ngồi, kể ông sáng nào cũng ngồi đây uống cà phê và sửa đồng hồ cho người ta. Với trẻ, ông lúc đó không còn là một tấm ảnh trên tường, mà là một người từng ngồi ở chỗ con đang đứng.
Nói đơn giản và thật. "Ông mất rồi, mẹ nhớ ông, nên mẹ hay ra đây." Không cần giải thích thêm nhiều nếu con không hỏi. Khi con hỏi, trả lời ngắn, vừa tuổi, tránh những cách nói khiến trẻ sợ hay hiểu lầm.
Cho con làm một việc nhỏ ở đó: chọn món nước, nhặt một chiếc lá ở gốc cây, vẽ lại cái quán khi về. Trẻ giữ ký ức qua việc mình làm. Vài năm sau, con có thể tự nhắc "mình ra quán của ông đi mẹ", và nơi đó đã thành một nơi của cả con nữa.
Vài câu tự hỏi sau lần quay lại
Vài ngày sau khi về, khi cảm xúc đã lắng bớt, ngồi lại với vài câu hỏi dưới đây. Không cần trả lời hết, không cần viết dài. Chúng giúp bạn hiểu lần quay lại đó đã để lại gì.
- Ở đó, mình thấy gần người ấy hơn, hay thấy rõ hơn là họ đã không còn? Hay cả hai?
- Mình biết thêm điều gì về người ấy mà trước đây chưa biết?
- Có ai khác trong nhà nên được nghe chuyện này không?
- Mình muốn quay lại nơi đó nữa không, vào dịp nào?
- Có nơi nào khác gắn với người ấy mà mình muốn đến, hoặc chưa sẵn sàng đến?
Mai trả lời câu thứ hai bằng chuyện ly cà phê trả hộ, và câu thứ tư bằng một quyết định nhỏ: mỗi năm một lần, vào một sáng bất kỳ không phải ngày giỗ, chị sẽ ra quán đó ngồi một lúc. Chị không gọi đó là tưởng niệm, chỉ là đi uống cà phê với bố.
Câu hỏi thường gặp
Quay lại nơi người thân đã mất hay đến có làm nỗi buồn nặng thêm không?
Có thể có lúc buồn hơn trong vài ngày, nhưng với nhiều người, việc ở gần người mình thương qua nơi họ từng có mặt lại giúp nỗi nhớ dịu đi. Hãy đi khi thấy mình đủ vững, ở ngắn, và có người để nói chuyện sau đó.
Không muốn quay lại nơi đó thì có sao không?
Không sao cả. Mỗi người nhớ người đã mất theo cách riêng. Có người giữ ký ức qua ảnh, qua món ăn, qua câu chuyện kể lại, không cần đến nơi chốn. Nếu sau này muốn, nơi đó vẫn có thể quay lại vào lúc khác.
Nên nói gì với chủ nhà mới khi đứng trước nhà cũ của bố mẹ đã mất?
Một câu ngắn và thật là đủ, như nhà này ngày trước của bố mẹ mình, mình chỉ ghé nhìn một chút. Đừng xin vào nhà. Nếu chủ nhà tự mời, cảm ơn và ở ngắn. Không chụp vào trong nhà khi chưa được đồng ý.
Có nên đăng ảnh nơi đó lên mạng để tưởng nhớ không?
Tuỳ bạn và gia đình. Nếu đăng, chọn ảnh không lộ nhà riêng của người khác hay số nhà, và hỏi ý anh chị em trước vì mỗi người có cách nhớ riêng. Nhiều gia đình chọn chia sẻ trong nhóm kín của nhà, giữ nơi đó là chuyện riêng.
Cảm thấy buồn kéo dài sau khi quay lại thì nên làm gì?
Nói chuyện với người thân cùng mất mát, viết ra những gì đang nghĩ, giữ nhịp ăn ngủ đều. Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, làm bạn mất ngủ hoặc không làm việc được, nên tìm người tư vấn tâm lý để được hỗ trợ đúng cách.