NoiChon.comNơi Chốn
Viết về một nơi chốn

Viết về quê mà không sến: nhận ra câu sáo và nói lại bằng giọng của mình

Vì sao bài viết về quê hay thành sến, những câu sáo theo từng nhóm và cách nói lại, mẹo kể ra miệng rồi chép, cùng ranh giới giữa cảm xúc thật và cảm xúc phô.

man in his forties sitting alone on a rice field embankment at noon, straw hat beside him, gazing at distant trees, wide shot from behind, hazy sun

Bài viết về quê bị sến khi người viết nói ra cảm xúc thay vì cho thấy điều tạo ra cảm xúc, và khi dùng những câu có sẵn mà ai viết về quê nào cũng dùng được. Muốn hết sến, bạn cần nhận ra các câu sáo, thay mỗi câu bằng một điều chỉ quê mình có, và viết bằng giọng bạn vẫn nói hằng ngày.

Không sến không có nghĩa là lạnh. Bài viết vẫn có thể rất thương, chỉ là cái thương đến từ chi tiết chứ không từ chữ "thương". Dưới đây là lý do bài về quê hay trượt sang sến, bảng câu sáo theo nhóm, mẹo kể ra miệng rồi chép lại, một ví dụ và ranh giới giữa cảm xúc thật và cảm xúc phô.

Vì sao viết về quê dễ sến hơn viết về nơi khác

Viết về một quán cà phê hay một văn phòng, ít ai sến. Nhưng chạm tới quê, nhiều người tự nhiên chuyển sang một giọng khác: trang trọng, ngân nga, nhiều chữ "ôi", nhiều chữ "thân thương". Lý do một phần là ta đã đọc quá nhiều bài văn mẫu về quê hương từ thời đi học, và giọng ấy nằm sẵn trong tay.

Lý do thứ hai là cảm xúc với quê rất lớn, mà chi tiết thì ít. Ta xa quê lâu, nhớ quê nhiều nhưng không còn nhớ cụ thể cái bờ ao có mấy bậc, bà hàng xóm tên gì. Khoảng trống giữa cảm xúc lớn và chi tiết ít được lấp bằng tính từ và câu cảm thán. Đó chính là sến.

Lý do thứ ba: ta muốn người đọc hiểu mình thương quê đến mức nào, nên nói thẳng ra cho chắc. Nhưng người đọc tin vào những gì họ thấy, không tin vào những gì họ được bảo phải cảm thấy. Câu "mình thương quê vô cùng" yếu hơn câu "mỗi lần về, mình vẫn cởi dép đi chân đất từ đầu ngõ vào nhà, như hồi mười tuổi".

Câu sáo theo nhóm và cách nói lại

Bảng dưới gom những câu hay gặp nhất trong bài viết về quê, xếp theo nhóm. Cột cuối không phải câu để chép, mà là hướng để bạn tự tìm câu của mình.

NhómCâu sáo hay gặpHướng nói lại
Cảnh vật"Cánh đồng lúa xanh bát ngát cò bay thẳng cánh"Một thửa ruộng cụ thể của nhà ai, lúa đang ở giai đoạn nào
Con người"Những con người chân chất, hiền hậu"Một người làm một việc: ông Ba cho mượn xuồng không cần hỏi
Cảm xúc"Lòng mình bồi hồi xao xuyến"Bỏ hẳn, để chi tiết trước đó tự gợi
Thời gian"Năm tháng trôi qua như dòng sông"Một dấu vết thời gian: cây khế nay cao quá mái
Mẹ, bà"Dáng mẹ tảo tần sớm hôm"Một việc mẹ làm vào một giờ cụ thể, với một đồ vật cụ thể
Kết bài"Quê hương mãi là chốn bình yên để trở về"Kết bằng hình ảnh lần cuối về quê hoặc việc bạn định làm lần tới

Cách dùng bảng: đọc bài của bạn, mỗi câu khớp với cột giữa thì đánh dấu. Rồi với từng câu, tự hỏi câu hỏi ẩn trong cột cuối: thửa ruộng nào, người nào, việc gì, lúc nào. Nếu không trả lời được, bỏ câu đó.

Mẹo kể ra miệng rồi chép lại

Cách nhanh nhất để tìm lại giọng thật là đừng viết, mà kể. Làm theo các bước sau.

  1. Chọn một người nghe thật: bạn thân, vợ chồng, con, hoặc gọi điện cho anh chị. Nói rằng bạn muốn kể một chuyện ở quê.
  2. Bật ghi âm trên điện thoại, đặt sang một bên, quên nó đi.
  3. Kể như kể chuyện bình thường, khoảng năm đến mười phút. Để người nghe hỏi lại, vì câu hỏi của họ sẽ kéo ra chi tiết.
  4. Nghe lại bản ghi, chép những câu có chi tiết và những câu nghe đúng giọng mình. Bỏ những đoạn ậm ừ.
  5. Sắp lại các câu đã chép thành đoạn văn, chỉ sửa tối thiểu cho dễ đọc.
  6. So sánh đoạn này với bản bạn đã viết trước đó (nếu có). Thường bản kể có nhiều chi tiết hơn và ít tính từ hơn hẳn.

Khi kể cho người khác, ta không bao giờ nói "lòng mình bồi hồi xao xuyến". Ta nói "lúc đó tự nhiên thấy nghèn nghẹn". Câu thứ hai là giọng thật.

Ví dụ: hai phiên bản của cùng một buổi chiều

Anh Phúc, quê ở Hà Tĩnh, làm việc ở TP Hồ Chí Minh, viết về những buổi chiều chăn bò ở quê. Bản đầu tiên anh viết: "Những buổi chiều quê yên bình, mình cùng lũ bạn thả bò trên triền đê lộng gió. Bầu trời trong xanh, cánh diều no gió vi vu. Ôi, tuổi thơ đẹp biết bao, mãi mãi không bao giờ trở lại."

Sau đó anh kể lại chuyện cho con trai mười hai tuổi nghe và ghi âm. Bản chép lại: "Chiều nào cũng vậy, tan học về là phải dắt bò ra đê. Con bò nhà mình tên là Vàng, lì lắm, cứ nhằm ruộng khoai nhà bác Lý mà gặm. Mình với thằng Tâm cột dây vào gốc cây rồi đi bắt châu chấu dọc bãi cỏ, có hôm mải quá, bò sứt dây chạy mất, tối mịt mới tìm được, về bị bố đánh một trận."

Bản thứ hai không có "yên bình", "trong xanh", "ôi". Nhưng nó có con bò tên Vàng, ruộng khoai nhà bác Lý, trận đòn. Người đọc thấy một đứa trẻ thật trên một con đê thật. Đứa con trai mười hai tuổi nghe xong đã hỏi lại ba câu về con bò, điều mà bản đầu không bao giờ làm được. Anh Phúc giữ bản thứ hai, chỉ sửa vài chữ cho gọn.

Cảm xúc thật và cảm xúc phô: ranh giới ở đâu

Cảm xúc thật thường ngắn. Khi thật sự xúc động, người ta nói ít. Một câu ngắn kiểu "đứng ở đầu ngõ một lúc lâu mới vào" chứa nhiều cảm xúc hơn một đoạn dài cảm thán.

Cảm xúc thật có nguyên nhân cụ thể. Nghẹn vì thấy cái chõng tre của bà vẫn để ở hiên. Nếu bạn không chỉ ra được cái gì làm mình xúc động, có thể cảm xúc ấy đang được viết ra cho đủ bài.

Cảm xúc phô thường đi kèm từ chỉ mức độ. "Vô cùng", "biết bao", "da diết", "khôn nguôi". Gặp những từ này, thử bỏ đi và xem câu còn đứng được không.

Cảm xúc thật không ngại chi tiết xấu. Nhớ quê mà vẫn kể chuyện muỗi, chuyện đường lầy, chuyện bị đánh đòn. Bài chỉ có cái đẹp thường là bài viết theo khuôn.

Một chỗ cảm xúc là đủ. Cho phép mình một câu nói thẳng cảm xúc trong cả bài, đặt ở chỗ đã có đủ chi tiết dẫn tới. Một câu ở đúng chỗ sẽ rất nặng; mười câu rải khắp bài thì nhẹ tênh.

Những từ nên soát lại

Không có từ nào bị cấm, nhưng các từ dưới đây xuất hiện nhiều trong bài sến. Mỗi lần gặp, tự hỏi có thể thay bằng một chi tiết không.

  • Bình yên, thanh bình, êm đềm.
  • Thân thương, thân yêu, yêu dấu.
  • Chân chất, mộc mạc, hiền hoà.
  • Bồi hồi, xao xuyến, nao nao, rưng rưng.
  • Bát ngát, mênh mông, xanh mướt, rực rỡ.
  • Da diết, khôn nguôi, mãi mãi, vĩnh viễn.

Đếm số từ trong danh sách này có trong bài. Từ năm từ trở lên trong một trang là dấu hiệu bài đang dựa vào tính từ thay vì chi tiết. Bỏ bớt đến khi còn một hai từ, đặt ở chỗ thật sự cần. Bạn sẽ thấy những từ còn lại nặng hơn hẳn, vì chúng không còn bị pha loãng.

Danh sách này cũng hữu ích khi bạn đọc bài người khác gửi để góp ý. Thay vì nói chung chung là bài hơi sến, chỉ ra đúng chỗ có những từ ấy và hỏi người viết: chỗ này, bạn thấy cái gì? Câu trả lời của họ thường chính là câu nên viết vào.

Giọng địa phương: giữ đến đâu

Một cách hiệu quả để bài về quê bớt sến là để người trong bài nói đúng giọng quê. Câu "răng mà về trễ rứa" của bà nội ở Quảng Trị giữ được nhiều hơn cả đoạn văn tả bà. Giọng địa phương kéo người đọc về đúng vùng đất, và người cùng quê đọc là nghe ra ngay tiếng người thân.

Nhưng giữ đến đâu thì cần cân nhắc. Lời nói trực tiếp của người trong bài nên giữ nguyên giọng, không chuẩn hoá. Phần kể chuyện của bạn thì dùng giọng bạn đang nói hiện nay, có thể pha vài từ quê nếu bạn vẫn dùng chúng. Viết cả bài bằng phương ngữ đậm khi bạn đã không nói như vậy nhiều năm sẽ nghe gượng, người cùng quê đọc cũng nhận ra.

Với những từ người vùng khác khó đoán, giải thích nhẹ bằng ngữ cảnh ở câu sau, không cần ngoặc đơn chú thích. Và thống nhất cách viết: cùng một từ, cả bài viết một kiểu. Nếu không chắc từ ấy viết thế nào, hỏi người lớn tuổi ở quê, họ thường có cách viết quen dùng trong thư từ.

Khi nào giọng trữ tình vẫn hợp

Không phải bài nào về quê cũng phải mộc như lời kể chuyện. Có những người viết tự nhiên đã có giọng trữ tình, câu dài, nhịp chậm, và khi đọc lên vẫn thấy thật. Điểm khác giữa trữ tình và sến không nằm ở độ dài câu hay độ mềm của giọng, mà ở chỗ mỗi câu có bám vào một thứ cụ thể hay không.

Một câu dài như "chiều xuống chậm trên mấy luống cải nhà bà, khói rơm bên nhà chú Út bò lan qua hàng rào, tới bậc thềm thì tan" là trữ tình mà không sến, vì nó có luống cải, có khói rơm, có hàng rào, có bậc thềm. Một câu ngắn như "quê ơi, nhớ lắm" lại sến, vì nó không bám vào đâu.

Vì vậy nếu giọng tự nhiên của bạn là trữ tình, cứ giữ. Chỉ cần mỗi câu trữ tình neo vào ít nhất một chi tiết thật. Đọc to lên, nếu thấy ngượng ở câu nào, câu đó đang trôi nổi, cần neo lại hoặc bỏ đi.

Câu hỏi thường gặp

Viết mộc quá có làm bài thành khô khan không?

Không, nếu bài có đủ chi tiết thật. Chi tiết cụ thể tự mang theo cảm xúc. Bài chỉ khô khi vừa bỏ tính từ vừa thiếu chi tiết, lúc đó cần viết thêm những gì bạn thấy, nghe, làm ở quê, chứ không phải đưa tính từ trở lại.

Có nên dùng thơ, ca dao trong bài viết về quê không?

Nên dùng khi câu thơ, câu ca dao ấy gắn với một người hoặc một lúc cụ thể, như câu bà hay ru. Trích thơ chỉ để trang trí thường làm bài thêm sến, vì người đọc đã gặp câu đó ở rất nhiều bài khác.

Làm sao biết bài của mình đang sến?

Đọc to cho một người thân nghe và để ý chỗ bạn thấy ngượng khi đọc. Hoặc nhờ người đọc chỉ ra câu họ thấy giống văn mẫu. Một cách nữa là đếm từ chỉ cảm xúc trong một trang; nhiều hơn chi tiết cụ thể là đáng lo.

Ghi âm mình kể chuyện mà nghe lại thấy ngại thì sao?

Hầu như ai cũng ngại nghe giọng mình. Không cần nghe hết, chỉ cần chép lại những câu có chi tiết. Nếu vẫn ngại, nhờ người nghe ghi nhanh vào giấy những câu họ thấy hay khi bạn kể, rồi dùng tờ giấy đó để viết.

Viết cho người lớn tuổi đọc thì có cần giọng trang trọng hơn không?

Không cần. Người lớn tuổi thường thích nhất những bài nhắc đúng tên người, tên chỗ, chuyện cũ họ cũng biết. Giọng kể chuyện bình thường, đúng chi tiết, sẽ được họ đón nhận hơn giọng văn mẫu trang trọng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138