Ký ức khu tập thể không nằm trong một căn hộ mà nằm ở những chỗ chung: cầu thang, hành lang, sân giữa, bể nước, nhà để xe. Muốn giữ lại, bạn cần ghi cả những chỗ chung đó, cả nếp sinh hoạt và những người hàng xóm, chứ không chỉ chụp căn phòng của nhà mình.
Khu tập thể là kiểu nơi ở mà một mình không kể hết được. Vì vậy cách làm hiệu quả là rủ vài người cùng lớn lên ở đó, chia việc, mỗi người giữ một phần. Dưới đây là cách chia việc, danh sách chỗ cần ghi, cách trò chuyện với cô chú cao tuổi, và những điều nên tránh để không làm phiền người đang sống ở đó.
Vì sao khu tập thể dễ mất ký ức hơn nhà riêng
Nhà riêng thường có một gia đình giữ ảnh, giữ giấy tờ, có người nhớ năm nào xây thêm, năm nào sơn lại. Khu tập thể thì khác: chỗ chung không thuộc riêng ai, nên cũng không ai nghĩ phải ghi lại. Khi khu được cải tạo, xây mới hay các hộ lần lượt chuyển đi, những thứ như cái bể nước chung, góc sân đánh cầu, chỗ cả tầng tụ lại xem bóng đá biến mất mà không còn một tấm ảnh nào.
Thêm nữa, người giữ nhiều chuyện nhất thường là lớp ông bà, cô chú dọn về từ những năm đầu. Họ nhớ khu tập thể lúc còn mới, nhớ ai ở phòng nào, nhớ những lần cả khu góp tiền sửa mái. Lớp người này ngày càng ít đi, và họ hiếm khi tự viết lại.
Một điều nữa là ký ức khu tập thể gắn với nếp sống hơn là với kiến trúc. Giờ giấc lấy nước, phiên trực quét cầu thang, tiếng loa gọi họp tổ dân phố, mùi bếp than tổ ong ngoài hành lang. Những thứ này không chụp được, chỉ kể được. Nên nếu chỉ cầm điện thoại đi chụp, bạn sẽ có ảnh tòa nhà nhưng mất phần quan trọng nhất.
Chia việc cho một nhóm ba đến năm người
Một người làm hết thì nhanh nản. Chia theo sở thích và quan hệ, mỗi người một mảng, hẹn một buổi gặp sau một tháng để ghép lại.
| Người phụ trách | Việc cụ thể | Kết quả cần có |
|---|---|---|
| Người thích chụp ảnh | Chụp các chỗ chung theo danh sách, cùng góc vào sáng và chiều | Một bộ ảnh có ghi chú vị trí trong khu, không ghi số phòng |
| Người hay chuyện, quen nhiều cô chú | Trò chuyện với ba đến năm người lớn tuổi | Ghi âm có xin phép, kèm vài trang tóm tắt |
| Người cẩn thận, thích sắp xếp | Gom ảnh cũ từ các nhà, quét hoặc chụp lại | Thư mục ảnh xưa có ghi năm, ai cho mượn |
| Người viết được | Viết các đoạn ngắn về chỗ chung và nếp sinh hoạt | Mười đến hai mươi đoạn, mỗi đoạn một chỗ hoặc một thói quen |
| Người vẽ được | Vẽ sơ đồ khu: các dãy, cầu thang, sân, lối ra vào | Một tờ sơ đồ có đánh số các chỗ chung |
Nếu nhóm chỉ có hai người, gộp việc chụp với việc vẽ, gộp trò chuyện với viết. Điều quan trọng là mỗi người biết rõ phần mình phải nộp lại cái gì, không thì buổi gặp sau một tháng sẽ chỉ còn chuyện phiếm.
Nếu có người đã chuyển đi xa, họ vẫn góp được: gửi ảnh cũ trong máy, viết vài đoạn về chỗ mình nhớ nhất, hoặc gọi điện kể cho người phụ trách viết ghi lại. Người ở xa thường nhớ khu tập thể theo kiểu “đóng băng” ở năm họ rời đi, và đó là một lát cắt thời gian rất đáng giữ.
Danh sách chỗ chung và nếp sinh hoạt cần ghi
Dùng danh sách này như một bảng kiểm. Mỗi mục nên có một tấm ảnh hiện tại nếu còn, một đoạn mô tả lúc xưa, và tên một người có thể kể thêm.
- Cầu thang: bậc nào mòn, tay vịn bằng gì, chiếu nghỉ nào là chỗ trẻ con ngồi chơi.
- Hành lang: ai để bếp ở đâu, chỗ phơi đồ, những chậu cây chung.
- Khu vệ sinh và bể nước chung nếu từng có: giờ lấy nước, chuyện xếp hàng.
- Sân giữa hoặc khoảng đất trống: trò chơi theo mùa, chỗ tổ chức Trung thu.
- Nhà để xe: ai trông, giờ đóng cửa, chiếc xe đạp đầu tiên của nhà ai.
- Những phần cơi nới: năm nào, nhà nào làm trước, cả khu bàn tán ra sao.
- Nếp chung: phiên trực vệ sinh, góp tiền điện cầu thang, họp tổ dân phố.
- Âm thanh: tiếng rao quen, tiếng loa, tiếng trẻ con gọi nhau từ tầng trên xuống.
Nếp sinh hoạt thường là phần bị bỏ sót, vì người trong cuộc thấy nó quá bình thường. Hỏi người lớn tuổi “ngày xưa ai phải làm việc gì cho cả tầng” là cách nhanh để mở ra cả một mảng chuyện.
Trò chuyện với cô chú cao tuổi trong khu
Mang theo ảnh cũ làm mồi. Một tấm ảnh sân khu thời xưa, đặt lên bàn, sẽ mở lời tốt hơn mọi câu hỏi chuẩn bị sẵn. Người lớn tuổi nhìn ảnh rồi tự kể, bạn chỉ cần hỏi thêm “rồi sao nữa ạ”.
Hỏi về việc, không hỏi về cảm xúc. Câu “bác có nhớ khu này không” thường nhận được câu trả lời ngắn. Câu “hồi đó bác lấy nước ở đâu, mấy giờ” mới kéo ra chi tiết.
Xin phép trước khi ghi âm. Nói rõ để làm gì, ai sẽ nghe. Nếu bác không muốn ghi âm, ghi tay vài ý chính ngay sau buổi nói chuyện.
Không ép chuyện buồn. Có những hộ chuyển đi vì khó khăn, có người hàng xóm đã mất. Nếu người kể chạm tới, lắng nghe và đi tiếp nhẹ nhàng, đừng khơi sâu.
Mỗi buổi chừng bốn mươi lăm phút. Lâu hơn người lớn tuổi mệt, câu chuyện lặp lại. Hẹn buổi sau tốt hơn kéo dài.
Hỏi tên người và phòng, ghi ngay. Người lớn tuổi hay nói “nhà ông giáo”, “nhà bà bán xôi”. Ghi đúng cách gọi đó, vì đó chính là cách cả khu từng gọi nhau, quý hơn một số phòng khô khan.
Gửi lại phần đã ghi. Sau mỗi buổi, đọc lại hoặc gửi bản tóm tắt cho người kể. Họ thường sửa vài chỗ và nhớ thêm chuyện mới, như thể buổi nói chuyện thứ hai diễn ra miễn phí.
Tình huống: nhóm bạn lớn lên ở một khu tập thể Hà Nội
Bốn người bạn lớn lên cùng một dãy nhà năm tầng ở Hà Nội nghe tin khu sắp được cải tạo. Họ lập nhóm nhắn tin, chia việc như bảng ở trên. Minh phụ trách chụp ảnh, Hằng nói chuyện với các bác, Tùng gom ảnh cũ, còn Thảo viết.
Sau một tháng, Minh có hơn tám mươi tấm ảnh nhưng nhận ra mình chỉ chụp tòa nhà từ ngoài, gần như không có tấm nào trong cầu thang và hành lang, nơi họ thật sự lớn lên. Anh quay lại chụp bù vào buổi chiều, lúc ánh nắng chiếu xiên qua ô thoáng cầu thang, đúng cái ánh sáng cả nhóm nhớ.
Hằng ghi được ba buổi trò chuyện. Bác ở tầng hai kể chuyện cả dãy góp gạo nấu nồi cháo cho một nhà có người ốm, chuyện mà không ai trong nhóm biết. Thảo dựa vào đó viết đoạn dài nhất trong tập, và Tùng tìm được một tấm ảnh cũ chụp chính cái sân hôm đó.
Bài học của nhóm: cần một danh sách chỗ chung từ đầu, và cần người lớn tuổi để biết những chuyện xảy ra trước khi mình đủ lớn để nhớ. Thêm một điều họ nhận ra muộn: nên hẹn buổi ghép phần ngay từ đầu và giữ đúng hẹn, vì nhóm nhắn tin chỉ sôi nổi được vài tuần, sau đó ai cũng bận việc riêng.
Những điều nên tránh khi ghi lại khu tập thể
Đăng ảnh có số phòng, cửa nhà người khác. Khu vẫn có người ở. Ảnh rõ cửa, rõ số phòng, rõ mặt hàng xóm mà chưa xin phép là xâm phạm sự riêng tư của họ.
Ghi vị trí chính xác trên mạng. Chia sẻ trong nhóm cư dân cũ thì được; đăng công khai thì nên bỏ thông tin vị trí khỏi ảnh và không nêu địa chỉ.
Biến tập ghi chép thành bản kêu ca. Có thể có tranh cãi về cải tạo, đền bù. Tập ký ức nên giữ khoảng cách với chuyện đó, nếu không sẽ làm các hộ khó chịu và ít người chịu góp chuyện.
Hứa quá nhiều với người kể. Đừng hứa in sách, làm triển lãm khi nhóm chưa chắc làm được. Hứa ít rồi làm đủ, như gửi lại cho mỗi bác một bản ghi chép phần của bác, sẽ giữ được lòng tin cho những lần hỏi sau.
Chỉ ghi phiên bản đẹp. Khu tập thể có chuyện chật chội, tranh chỗ phơi đồ, cãi nhau vì nước. Giữ một ít những chuyện đó, kể nhẹ nhàng, tập ghi chép sẽ thật hơn.
Ghép và cất giữ tập ghi chép chung
Sau buổi gặp ghép phần, nhóm thường có một mớ ảnh, ghi âm, đoạn viết rời rạc. Sắp lại theo trình tự sau để ai mở ra cũng hiểu:
- Lấy tờ sơ đồ khu làm trục. Mỗi chỗ chung có một số thứ tự cố định, dùng số đó đặt tên thư mục và tên tệp.
- Trong mỗi thư mục, để ảnh hiện tại, ảnh xưa nếu có, đoạn viết và đoạn ghi âm liên quan tới chỗ đó.
- Lập một tệp danh sách người đã kể chuyện, ghi họ ở khu từ năm nào, đã đồng ý cho chia sẻ tới mức nào.
- Viết một trang mở đầu ngắn: khu này là gì với nhóm, ai đã làm, làm trong khoảng thời gian nào.
- Lưu ít nhất hai bản ở hai nơi khác nhau, một bản do người cẩn thận nhất trong nhóm giữ.
- Hẹn nhau mỗi năm mở ra một lần, bổ sung những gì mới nhớ hoặc mới tìm được.
Đặt tên theo chỗ thay vì theo người làm giúp tập ghi chép sống lâu hơn nhóm. Mười năm sau có thể không ai nhớ Minh hay Thảo đã làm phần nào, nhưng ai cũng tìm được “cầu thang dãy B” hay “sân giữa” ngay.
Câu hỏi thường gặp
Khu tập thể đã phá dỡ rồi thì còn ghi lại được gì?
Vẫn còn nhiều: ảnh cũ trong các gia đình, trí nhớ của hàng xóm cũ, sơ đồ vẽ lại theo trí nhớ. Hãy tìm lại vài người từng ở đó qua họ hàng, bạn học cũ, rồi bắt đầu từ ảnh cũ để gợi chuyện.
Có cần xin phép ban quản lý khi chụp ảnh khu tập thể không?
Chụp chỗ chung để làm kỷ niệm thường không cần thủ tục, nhưng nên báo với tổ dân phố hoặc người đại diện nếu chụp nhiều buổi. Riêng ảnh có người hoặc cửa nhà người khác thì phải hỏi chính họ.
Nên gom tập ghi chép lại thành dạng gì?
Đơn giản nhất là một thư mục chung có ảnh, ghi âm và các đoạn viết, đặt tên theo chỗ trong khu. Nếu nhóm muốn, có thể in một cuốn mỏng tặng các hộ cũ, nhưng bản số nên có trước.
Người lớn tuổi ngại kể thì làm sao?
Đừng hỏi dồn. Ngồi xem ảnh cũ cùng nhau, kể chuyện của mình trước, để người lớn tuổi tự chen vào. Nhiều người chỉ cần một chi tiết sai trong lời kể của bạn là sẽ sửa và kể tiếp.
Ghi âm có nên đăng công khai không?
Chỉ đăng khi người kể đồng ý rõ ràng, và nên cho họ nghe lại trước. Phần lớn trường hợp, ghi âm nên giữ trong nhóm gia đình và cư dân cũ, còn đoạn viết tóm tắt thì có thể chia sẻ rộng hơn.