Những nơi ở khi đi làm xa quê thường là chỗ ở tạm, ít đồ, ít ảnh, nên rất dễ biến mất khỏi ký ức gia đình. Cách giữ đơn giản nhất là mỗi nơi ghi vài dòng theo một khung cố định, mỗi tháng gửi một tấm ảnh kèm vài câu về cho người ở quê, và sau này kể lại cho con theo từng nơi.
Người đi làm ở khu công nghiệp, công trường, thành phố lớn hay ở nước ngoài thường nghĩ những căn phòng ấy chẳng có gì đáng nhớ. Nhưng với con cái ở quê, đó là những năm bố mẹ vắng nhà, và chúng sẽ muốn biết bố mẹ đã sống ở đâu, như thế nào. Dưới đây là khung ghi, cách gửi về quê an toàn, điều riêng khi ở nước ngoài và cách kể cho con.
Vì sao những nơi ở xa quê dễ bị bỏ qua
Chỗ ở khi đi làm xa thường được coi là tạm: một phòng chung với ba bốn người cùng xưởng, một căn nhà thuê gần công trường, một giường trong ký túc của công ty. Người ở đó nghĩ rằng “nhà” là ở quê, còn đây chỉ là chỗ ngủ. Vì thế họ ít chụp ảnh, ít kể, và khi chuyển đi thì không mang theo gì ngoài túi đồ.
Thêm nữa, người đi làm xa thường không muốn gia đình lo. Phòng chật, nóng, ồn, họ không kể. Ảnh gửi về thường là ảnh ở chỗ làm hay ảnh đi chơi ngày nghỉ, hiếm khi là căn phòng thật. Nhiều năm sau, con cái chỉ biết bố mẹ “đi làm ở ngoài đó” mà không hình dung được cuộc sống những năm ấy.
Nhưng chính những căn phòng tạm ấy là nơi người đi làm sống phần lớn thời gian của nhiều năm, nơi họ gọi điện về nhà mỗi tối, nơi họ nấu bữa cơm tự lo đầu tiên, nơi họ quen những người bạn cùng cảnh. Ghi lại không phải để than khổ, mà để những năm ấy có chỗ đứng trong ký ức gia đình, ngang hàng với căn nhà ở quê.
Khung ghi cho mỗi nơi ở xa
Mỗi nơi ở một trang hoặc một ghi chú trong điện thoại, cùng một khung. Viết trong tuần đầu dọn tới và tuần cuối trước khi đi, mỗi lần mười phút:
| Mục | Câu hỏi | Ví dụ cách ghi |
|---|---|---|
| Nơi đâu | Tỉnh nào, gần chỗ làm hay xa, đi làm bằng gì? | Ở Bắc Ninh, đi bộ mười phút tới cổng xưởng |
| Căn phòng | Rộng cỡ nào, mấy người, có gì trong phòng? | Bốn người một phòng, hai giường tầng, một cái quạt treo tường |
| Nếp sống | Ca làm mấy giờ, nấu ăn ở đâu, ngày nghỉ làm gì? | Ca đêm thì ngủ ngày, cả dãy nấu chung một bếp ngoài hành lang |
| Người quanh mình | Ai cùng phòng, cùng dãy, quê ở đâu? | Cùng phòng có hai người cùng tỉnh, một bạn người miền Tây |
| Một điều nhớ | Lúc nào thấy nhớ nhà nhất, lúc nào thấy dễ chịu nhất? | Tối ba mươi Tết năm không về được, cả dãy góp tiền nấu nồi lẩu |
| Vì sao đi | Đổi việc, hết hợp đồng, về quê? | Xưởng giảm ca, chuyển sang chỗ khác gần hơn |
Không cần viết hay. Câu ngắn, đúng sự thật là đủ. Nếu không quen viết, có thể ghi âm bằng điện thoại mỗi mục một câu, rồi lưu cùng chỗ với ảnh.
Tên người cùng phòng chỉ cần tên gọi, không cần họ tên đầy đủ hay quê quán chi tiết. Đây là ký ức của bạn, không phải danh sách để ai tra cứu.
Gửi về cho người ở quê: ảnh và vài dòng mỗi tháng
Mỗi tháng một tấm ảnh căn phòng thật. Không cần dọn đẹp. Một tấm chụp góc giường, chỗ nấu ăn, cửa sổ nhìn ra. Người ở quê thấy được bạn sống thế nào, đỡ tưởng tượng và đỡ lo hơn là không biết gì.
Kèm ba câu: ăn gì, làm gì, gặp ai. Ba câu ngắn mỗi tháng, sau vài năm ghép lại thành một cuốn nhật ký về nơi ở xa mà bạn không phải ngồi viết riêng.
Gửi vào một chỗ cố định. Một nhóm nhắn tin gia đình, hay một cuốn sổ ở quê mà người nhà chép lại. Đừng để rải rác trong nhiều cuộc trò chuyện, sau này không tìm lại được.
Không gửi vị trí chính xác cho người ngoài. Ảnh gửi trong gia đình thì được. Đăng lên mạng thì bỏ thông tin vị trí khỏi ảnh, không nêu tên dãy trọ, số phòng, tên công ty, nhất là khi bạn sống một mình.
Kể cả chuyện khó, nhẹ nhàng. Một tháng ốm, một lần mất việc, có thể kể một câu bình thản. Gia đình biết thì thương, và ký ức sau này thật hơn những bức ảnh luôn tươi cười.
Khi nơi ở xa là ở nước ngoài
Người đi làm ở nước ngoài thường ở qua nhiều chỗ: ký túc của công ty, nhà thuê chung với người cùng quê, phòng riêng sau vài năm. Ngoài khung chung ở trên, có vài điều riêng nên ghi:
- Cách mình gọi nơi đó bằng tiếng Việt: “nhà gần ga”, “dãy nhà có cây hoa đỏ”. Tên địa phương bằng tiếng nước ngoài ghi thêm ở dòng phụ.
- Mùa ở đó khác quê thế nào: mùa lạnh đầu tiên, tuyết đầu tiên, mùa nóng ẩm ra sao.
- Món ăn quê mình nấu được ở đó, mua nguyên liệu ở đâu, ai nấu ngon nhất.
- Những người Việt cùng ở, cách mọi người giúp nhau những ngày đầu.
- Một vật nhỏ mang về được: chiếc chìa khoá cũ, cái cốc dùng hằng ngày, một vỏ chai nước của nơi đó.
- Ngày đầu tới và ngày cuối rời đi, cảm giác khi ra sân bay.
Giấy tờ như hợp đồng thuê nhà, thẻ cư trú có nhiều thông tin cá nhân, không nên chụp gửi vào nhóm chung. Nếu muốn giữ làm kỷ niệm, giữ bản gốc ở nơi an toàn, che số giấy tờ khi chụp.
Những năm ở nước ngoài thường dài và xa, nên khi về, người ta dễ muốn quên đi phần vất vả. Một khung ghi đều đặn giúp giữ lại cả phần tốt đẹp: bạn bè, thói quen mới, những thứ đã học được khi sống ở một nơi khác hẳn quê mình.
Tình huống: anh Sơn quê Nghệ An và ba chỗ ở trong tám năm
Anh Sơn quê Nghệ An, đi làm ở một khu công nghiệp ở Bắc Ninh năm năm, sau đó sang nước ngoài làm ba năm. Con gái anh ở với ông bà nội từ năm lên bốn. Anh có hàng trăm ảnh gửi về, nhưng gần như toàn ảnh ở chỗ làm và ảnh ngày nghỉ.
Khi về hẳn, con gái mười hai tuổi hỏi bố ở đâu những năm ấy. Anh kể được chỗ làm, nhưng tả căn phòng thì lúng túng. Vợ anh gợi ý: lục lại tin nhắn, tìm những câu anh từng kể. Hai vợ chồng tìm được nhiều đoạn như “phòng mới có cửa sổ, sáng nào cũng thấy nắng”, “tối nay cả dãy cúp nước”.
Anh viết lại ba trang theo khung, mỗi chỗ ở một trang, đọc cho con nghe vào một buổi tối. Con bé hỏi nhiều nhất về cái Tết anh không về được, cả dãy trọ góp tiền nấu nồi lẩu. Đó là chuyện anh chưa từng kể vì sợ con buồn.
Bây giờ trên tường nhà anh có một tấm ảnh duy nhất từ những năm ấy: căn phòng ở Bắc Ninh, hai chiếc giường tầng, cái quạt treo tường. Con bé tự in và đóng khung.
Điều anh tiếc là ba năm ở nước ngoài gần như không có ảnh căn phòng nào. Anh chỉ còn trí nhớ và vài câu trong tin nhắn. Nếu làm lại, anh nói sẽ chụp mỗi tháng một tấm căn phòng, dù chẳng có gì đẹp để chụp.
Kể cho con hiểu bố mẹ đã sống ở đâu
Con cái ở quê thường chỉ biết bố mẹ “đi làm xa”. Khi con đủ lớn, khoảng từ chín, mười tuổi, có thể kể lại theo từng nơi ở. Một cách kể dễ làm:
- Lấy danh sách các nơi đã ở, xếp theo thứ tự, mỗi nơi một trang theo khung ghi.
- Chọn một buổi tối yên tĩnh, kể mỗi lần một nơi, đừng dồn hết vào một buổi.
- Cho con xem ảnh căn phòng thật, không chỉ ảnh đẹp. Chỉ cho con chỗ bố mẹ ngủ, chỗ nấu ăn, cửa sổ.
- Kể một chuyện có người khác: bạn cùng phòng, bác chủ trọ, đồng nghiệp đã giúp mình.
- Nói với con những lúc nhớ con nhất ở nơi đó, và mình đã làm gì cho đỡ nhớ, như gọi điện mỗi tối hay dán ảnh con ở đầu giường.
- Để con hỏi tùy ý, ghi lại câu hỏi của con vào trang của nơi đó.
Nếu có dịp đi ngang qua tỉnh đó, ghé qua khu mình từng ở cùng con, đứng ngoài nhìn vào, không cần vào trong. Một lần được thấy tận mắt giúp con hình dung những câu chuyện tốt hơn mọi lời kể.
Những chỗ hay sai khi ghi lại những năm làm xa quê
Chỉ giữ ảnh đẹp. Ảnh đi chơi, ảnh mặc đẹp ngày lễ không cho thấy cuộc sống thật. Thêm vài tấm căn phòng, bữa cơm thường ngày, đường đi làm buổi sáng.
Kể toàn chuyện khổ. Ngược lại, kể cho con toàn chuyện vất vả dễ thành gánh nặng cho con. Cân bằng: kể cả bạn bè, những bữa cơm vui, những điều học được.
Đợi về hẳn mới ghi. Lúc đó nhiều thứ đã mờ. Ghi ngay từ khi còn ở, mỗi tháng vài dòng, nhẹ hơn nhiều so với ngồi nhớ lại cả tám năm.
Đăng chi tiết nơi ở và lịch làm việc. Đăng giờ đi ca, tên dãy trọ, ảnh có vị trí là cho người lạ biết khi nào phòng bạn không có ai. Giữ những chi tiết đó trong gia đình.
Quên hỏi người ở nhà. Những năm bạn đi xa cũng là những năm của người ở nhà: vợ chồng, cha mẹ, con cái. Hỏi họ nhớ gì về những lần bạn gọi về, những lần bạn về phép, rồi ghi chung một chỗ.
Bỏ những chỗ ở rất ngắn. Vài tuần ở nhờ lúc mới tới, mấy đêm ở nhà người quen khi chờ việc thường bị quên. Đó lại là những ngày chông chênh nhất, đáng một dòng ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Không quen viết thì ghi lại những nơi ở xa bằng cách nào?
Ghi âm bằng điện thoại, mỗi nơi vài phút theo khung sáu mục: nơi đâu, căn phòng, nếp sống, người quanh mình, một điều nhớ, vì sao đi. Lưu ghi âm cùng thư mục với ảnh, đặt tên theo nơi và năm.
Có nên kể cho con nghe những năm khó khăn khi đi làm xa không?
Có, nhưng kể nhẹ nhàng và cân bằng, phù hợp với tuổi con. Kể cả những người tốt đã gặp, những bữa cơm vui, để con hiểu bố mẹ đã sống thế nào mà không thấy nặng nề hay áy náy.
Đã về quê nhiều năm rồi có ghi lại được không?
Được. Lục lại tin nhắn, ảnh cũ, hỏi người từng ở cùng nếu còn liên lạc, và hỏi người ở nhà về những lần bạn gọi về. Dùng khung sáu mục để sắp lại, nơi nào nhớ ít thì viết ít.
Có nên đăng ảnh phòng trọ, nhà thuê lên mạng không?
Có thể đăng vài tấm sau khi đã chuyển đi, bỏ thông tin vị trí khỏi ảnh và không nêu tên dãy trọ, số phòng hay tên công ty. Khi đang ở, nhất là ở một mình, nên chỉ gửi trong nhóm gia đình.
Ở nước ngoài thì nên giữ vật kỷ niệm gì?
Một hai món nhỏ dùng hằng ngày, như chiếc cốc, chiếc chìa khoá cũ nếu được phép giữ, hay vật mua ở khu mình ở. Không cần nhiều; quan trọng là ghi kèm mẩu giấy món đó từ nơi nào, năm nào.
Ghi lại những nơi ở xa khác gì viết hồi ký đi làm ăn xa?
Hồi ký kể cả quá trình làm việc, thu nhập, công việc. Ở đây chỉ ghi nơi ở: căn phòng, nếp sống, người quanh mình. Gọn hơn, dễ làm hơn, và giữ được phần đời thường mà hồi ký hay bỏ qua.