NoiChon.comNơi Chốn
Những nơi đã sống

Viết về con hẻm mình lớn lên: ghi theo giờ trong ngày, theo mùa và theo người

Con hẻm tuổi thơ sống bằng tiếng rao, giờ tan tầm và hàng xóm. Cách ghi con hẻm theo ba lớp giờ, mùa, người, kèm bảng gợi ý và lỗi hay gặp.

Father and young daughter walking hand in hand down a narrow Vietnamese alley at dusk, potted plants and motorbikes along walls, seen from behind, warm street light

Một con hẻm không thể tả bằng hình dạng của nó; nó sống bằng nhịp: giờ nào ai đi qua, mùa nào có gì, nhà nào làm nghề gì. Cách ghi hiệu quả nhất là chia ký ức thành ba lớp, theo giờ trong ngày, theo mùa trong năm và theo người, rồi viết mỗi lớp vài đoạn ngắn.

Ba lớp này giúp bạn tránh kiểu viết chung chung “con hẻm nhỏ thân thương” mà người đọc không hình dung được gì. Khi ghi đúng sáu giờ sáng có tiếng xe bánh mì, mười một giờ trưa mùi cơm nhà đầu hẻm, con hẻm hiện ra như một đoạn phim. Dưới đây là cách dựng từng lớp, một bảng gợi ý, một tình huống làm thật và những lỗi khiến bài viết về con hẻm thành nhạt.

Lớp thứ nhất: một ngày trong con hẻm

Lấy một ngày bình thường, tốt nhất là ngày đi học, và đi theo kim đồng hồ. Mỗi khung giờ ghi một âm thanh, một người, một việc. Bảng dưới là khung gợi ý, bạn điền bằng trí nhớ của mình:

Khung giờNên tự hỏiVí dụ cách ghi
Sáng sớmTiếng gì đánh thức mình? Ai dậy sớm nhất hẻm?Tiếng chổi tre nhà đầu hẻm, cô bán xôi đẩy xe qua lúc trời còn tối
Giờ đi họcĐi với ai, đi bộ hay được chở? Gặp ai ở khúc quanh?Ba đứa trong hẻm hẹn nhau ở cột điện thứ hai
Buổi trưaHẻm im hay ồn? Ai ngủ trưa, ai không cho trẻ con ra?Hẻm im phăng phắc, chỉ có tiếng radio nhà ông ngồi võng
Chiều tan họcTrò chơi gì? Chỗ nào chơi, ai la?Đá banh bằng dép, bị bà ở căn góc mắng vì làm vỡ chậu kiểng
Chạng vạngMùi cơm nhà nào? Ai ra ngồi trước cửa?Cả dãy kê ghế nhựa ra hóng mát, người lớn nói chuyện giá gạo
KhuyaTiếng gì cuối cùng trước khi ngủ?Tiếng rao bánh khuya kéo dài, tiếng khoá cửa sắt từng nhà

Đừng cố điền đủ mọi ô. Khung giờ nào nhớ mờ thì bỏ trống, khung giờ nào nhớ rõ thì viết dài hơn. Thường người ta nhớ rõ nhất giờ chơi buổi chiều và giờ hóng mát chạng vạng, vì đó là lúc cả hẻm ra đường.

Lớp này nên viết bằng thì hiện tại, như thể bạn đang đứng đó: “sáu giờ, cô bán xôi đẩy xe qua”. Viết như vậy giúp đoạn văn có nhịp và người đọc dễ đi theo.

Lớp thứ hai: con hẻm theo mùa và theo dịp

Lớp giờ cho thấy nhịp hằng ngày, lớp mùa cho thấy con hẻm thay áo trong năm. Ghi mỗi mục dưới đây một đến hai đoạn nếu bạn còn nhớ:

  • Mùa mưa: chỗ nào ngập, ngập tới đâu, trẻ con làm gì khi nước lên, người lớn kê đồ lên cao thế nào.
  • Mùa nắng: cây nào cho bóng mát, chỗ nào lũ trẻ trú nắng, nhà nào có cái quạt chung để cả xóm qua ngồi.
  • Tết: nhà nào treo đèn trước, mùi bánh, tiếng pháo nếu là những năm còn được đốt, ai đi chúc Tết từng nhà.
  • Trung thu: đèn lồng, đoàn rước trong hẻm, ai làm đầu lân, ai phát bánh.
  • Ngày hè: trẻ con về quê, hẻm vắng hơn, hoặc ngược lại có thêm đám con cháu ở xa về chơi.
  • Những dịp đặc biệt: đám cưới dựng rạp chiếm nửa hẻm, ngày cả hẻm cùng sửa đường, đêm mất điện cả khu.

Lớp mùa cũng là nơi giữ những thứ đã biến mất: tiếng pháo Tết, ngọn đèn dầu, cái giếng chung. Ghi chúng cùng năm bạn còn thấy, ví dụ “Tết năm mười tuổi”, để người đọc sau biết đó là chuyện của thời nào.

Nếu bạn ở con hẻm nhiều năm, có thể ghi một mùa ở hai thời điểm khác nhau. Mùa mưa năm bạn tám tuổi và mùa mưa năm mười sáu tuổi khác nhau ở chỗ nào, con hẻm đã được nâng nền chưa, cống đã thông chưa. Sự khác biệt đó cho thấy con hẻm cũng lớn lên cùng bạn.

Lớp thứ ba: người trong hẻm

Liệt kê theo vị trí nhà. Đi từ đầu hẻm vào cuối hẻm, mỗi nhà một dòng: cách cả hẻm gọi nhà đó, làm nghề gì, có ai trạc tuổi bạn. Đừng dùng tên thật đầy đủ nếu định chia sẻ rộng; cách gọi như “nhà cô sửa đồ”, “nhà ông thợ điện” là đủ và đúng với ký ức.

Chọn ba người để viết kỹ. Không thể viết kỹ cả hẻm. Chọn ba người để lại dấu nhất, có thể là một người lớn hay cho kẹo, một đứa bạn thân, một người bạn sợ. Mỗi người một đoạn có một việc cụ thể họ từng làm.

Ghi một câu nói nguyên văn. Câu cửa miệng của bà bán nước đầu hẻm, câu ông tổ trưởng hay nhắc khi họp. Một câu nói đúng giọng kéo người đọc lại gần hơn mọi lời tả.

Nhắc nhẹ những người đã đi. Có người đã chuyển nhà, có người đã mất. Chỉ cần một câu như “năm mười bốn tuổi, nhà cô chuyển đi, căn nhà đó bỏ trống một thời gian”, không cần khai thác thêm.

Ghi mối nối giữa các nhà. Nhà này gửi chìa khoá nhà kia, nhà kia trông trẻ giúp nhà nọ. Những sợi dây đó làm nên con hẻm, và chúng hay mất trước tiên khi xóm đổi người.

Tình huống: anh Hưng ở Đà Nẵng ghi lại con hẻm cũ cho con trai

Anh Hưng ba mươi tám tuổi, lớn lên trong một con hẻm nhỏ ở Đà Nẵng, giờ sống ở căn hộ cách đó nửa giờ đi xe. Con trai anh lên chín, hỏi “hồi xưa bố chơi ở đâu”, và anh nhận ra mình không biết kể thế nào cho con hình dung.

Anh bắt đầu bằng lớp người vì dễ nhất: liệt kê mười một nhà từ đầu tới cuối hẻm. Rồi đến lớp một ngày, anh viết sáu đoạn ngắn. Lớp mùa thì anh chỉ nhớ rõ mùa mưa, khi nước lên tới mắt cá, cả bọn thả thuyền giấy từ đầu hẻm xuống cuối hẻm.

Cuối tuần, anh chở con về đi bộ hết con hẻm, đọc cho con nghe đoạn thả thuyền giấy ngay tại chỗ con hẻm trũng nhất. Thằng bé hỏi cả buổi: nhà bạn bố ở đâu, nước có vào nhà không, có bị mắng không. Anh ghi lại những câu hỏi của con vào cuối tập, vì chúng chỉ ra chỗ anh viết còn thiếu.

Từ trải nghiệm đó, anh rút ra một điều: viết cho một người đọc cụ thể, ở đây là đứa con chín tuổi, khiến mình chọn chi tiết tốt hơn. Bạn cũng có thể đặt cho mình một người đọc như vậy trước khi viết.

Những lỗi làm bài viết về con hẻm thành nhạt

Dùng tính từ thay vì chi tiết. “Thân thương”, “bình yên”, “đầy kỷ niệm” không cho người đọc thấy gì. Thay mỗi tính từ bằng một việc cụ thể: thay “bình yên” bằng “buổi trưa chỉ nghe tiếng radio nhà ông ngồi võng”.

Kể theo trình tự đời mình. Kể năm lớp một, lớp hai, lớp ba sẽ thành hồi ký. Ở đây trục là con hẻm: giờ, mùa, người. Đời bạn chỉ là người dẫn đường.

So sánh và than thở quá nhiều. Một vài câu “giờ không còn” là đủ. Cả bài chỉ tiếc nuối thì người đọc mệt, và con hẻm của hiện tại cũng bị đối xử không công bằng.

Đưa vị trí cụ thể lên mạng. Nếu chia sẻ công khai, không nêu số nhà, không gắn vị trí, không đăng ảnh rõ cửa nhà người đang ở. Con hẻm là nơi người khác vẫn sống mỗi ngày.

Viết một lần cho xong. Ký ức con hẻm về theo đợt. Để bản nháp mở, mỗi khi nghe một tiếng rao quen hay ngửi một mùi cũ, mở ra thêm một dòng.

Gom ba lớp thành một bài hoàn chỉnh

Khi đã có ba lớp, bạn có thể giữ nguyên dạng ghi chép hoặc gom thành một bài viết liền. Nếu gom, làm theo các bước sau:

  1. Chọn một khung giờ làm mạch chính, thường là buổi chiều hoặc chạng vạng vì nhiều người, nhiều việc nhất.
  2. Đặt mình đi từ đầu hẻm vào nhà, mỗi đoạn ứng với một nhà hay một khúc quanh.
  3. Chèn chi tiết mùa vào đúng chỗ: đi tới khúc trũng thì nhắc mùa mưa, đi qua nhà treo đèn thì nhắc Tết.
  4. Dừng lại ở ba người đã chọn, mỗi người một đoạn dài hơn.
  5. Kết bằng hình ảnh hiện tại của con hẻm, một hai câu, không than.
  6. Đọc to lên một lần. Chỗ nào vấp, chỗ nào ngượng thì sửa hoặc cắt.

Bài gom xong thường dài chừng một đến hai trang. Bản ghi chép ba lớp vẫn nên giữ lại riêng, vì nó có nhiều chi tiết hơn bài viết, và lần sau bạn có thể viết một bài khác theo mùa hay theo người từ chính bộ ghi chép đó.

Câu tự hỏi khi nhìn lại con hẻm sau nhiều năm

Khi đã viết xong ba lớp, dành một buổi đọc lại và tự hỏi những câu dưới đây. Chúng không để trả lời cho hay, mà để tìm ra phần còn thiếu và phần bạn chưa dám viết:

  • Nếu chỉ được giữ một âm thanh của con hẻm, đó là âm thanh nào, và mình đã ghi nó chưa?
  • Người nào trong hẻm mình chưa từng cảm ơn, hay chưa từng hỏi chuyện tử tế?
  • Có chuyện gì cả hẻm biết mà không ai nói ra, và mình có nên ghi nó, ghi đến đâu?
  • Con hẻm đã dạy mình điều gì về việc sống gần người khác?
  • Nếu dẫn một người bạn chưa từng tới đi hết con hẻm, mình sẽ dừng ở đâu đầu tiên?
  • Chỗ nào trong hẻm mình tránh đi qua, và vì sao?
  • Ai còn ở đó mà mình có thể hỏi thêm trong lần về tới?

Không cần viết câu trả lời thành bài. Ghi vài dòng ngay dưới mỗi câu, rồi xem dòng nào làm mình muốn viết tiếp. Thường một trong bảy câu sẽ mở ra một đoạn mới mà ba lớp ban đầu chưa chạm tới.

Câu thứ ba cần cẩn thận nhất. Chuyện riêng của nhà khác, dù cả hẻm đều biết, vẫn là chuyện của họ. Nếu ghi, chỉ giữ trong bản riêng, đừng đưa vào bản chia sẻ.

Câu hỏi thường gặp

Con hẻm đã thay đổi hoàn toàn thì có nên viết không?

Nên viết, và viết càng sớm càng tốt, vì người còn nhớ con hẻm cũ ngày một ít đi. Ghi rõ năm bạn đang mô tả, rồi thêm một đoạn ngắn về hiện tại để người đọc thấy sự khác biệt.

Có cần ghi tên thật của hàng xóm không?

Trong bản giữ cho gia đình thì có thể ghi. Nếu chia sẻ rộng, dùng cách cả hẻm gọi nhau như nhà cô thợ may, nhà ông giáo, vừa đúng với ký ức vừa không làm lộ thông tin của người khác.

Không nhớ được nhiều chi tiết thì bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu từ âm thanh và mùi, vì đây là thứ trí nhớ giữ lâu nhất. Ghi ra ba tiếng rao hay ba mùi bạn còn nhớ, rồi hỏi mình mỗi thứ đó xuất hiện lúc nào, ở đâu trong hẻm. Chi tiết khác thường kéo theo.

Viết về con hẻm khác gì viết về căn nhà tuổi thơ?

Căn nhà là không gian của một gia đình, còn con hẻm là không gian chung của nhiều nhà. Vì vậy bài viết về con hẻm nên có nhiều người, nhiều nhịp sinh hoạt chung hơn, và ít đi sâu vào chuyện riêng trong nhà.

Có nên rủ bạn cùng hẻm viết chung không?

Rất nên. Mỗi người nhớ một góc khác nhau, ở một tuổi khác nhau. Có thể mỗi người viết một lớp rồi ghép lại, hoặc cùng đọc bản của một người và bổ sung, như vậy bức tranh đầy đủ hơn nhiều.

Có nên đăng bài viết về con hẻm lên mạng không?

Có thể đăng phần chữ và ảnh không lộ nhà ai, bỏ số nhà, bỏ thông tin vị trí trong ảnh. Gửi trước cho vài người trong hẻm đọc để tránh làm ai phật lòng vì một chi tiết bạn tưởng vô hại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138