Khi nhà cũ sắp bán hoặc phá dỡ, việc giữ ký ức nên chia làm ba phần: ghi lại căn nhà trong những tuần cuối, chọn kỹ một số ít đồ vật và một phần nhỏ của chính căn nhà để mang theo, rồi cả nhà cùng làm một buổi chia tay có chủ ý. Ba phần này làm được ngay cả khi lịch giao nhà gấp.
Rời một căn nhà nhiều năm, nhất là nhà ông bà, bố mẹ ở cả đời, không giống chuyển một phòng trọ. Có người lớn tuổi buồn mà không nói, có anh chị em tranh nhau một món đồ, có những thứ không ai nghĩ tới cho tới khi máy xúc vào. Dưới đây là lịch việc, cách chọn vật mang theo, những phần của căn nhà có thể xin giữ, cách nói chuyện với cha mẹ già và một buổi chia tay đơn giản.
Lịch việc những tuần cuối
Từ lúc biết ngày giao nhà tới ngày cuối thường có vài tuần. Chia việc theo mốc để phần ký ức không bị việc dọn dẹp nuốt mất:
| Thời điểm | Việc cho ký ức | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ngay khi biết ngày giao | Báo cả nhà, lập nhóm nhắn tin, hỏi ai muốn giữ gì | Hỏi sớm tránh tranh nhau phút chót |
| Ba đến bốn tuần trước | Chụp và quay căn nhà khi còn nguyên đồ đạc | Chưa đóng thùng, chưa vứt gì |
| Hai đến ba tuần trước | Cả nhà chọn vật mang theo theo tiêu chí chung | Ghi lại món nào ai giữ |
| Hai tuần trước | Hỏi người mua hoặc đơn vị phá dỡ xin giữ một phần căn nhà | Xin bằng lời rõ ràng, có người chứng kiến |
| Tuần cuối | Bữa cơm và buổi chia tay căn nhà | Chọn ngày cả nhà có mặt đông nhất |
| Ngày giao | Chụp căn nhà trống, chụp cả nhà ở cổng | Ghi ngày giờ giao vào sổ gia đình |
Nếu lịch quá gấp, gộp hai mốc đầu vào cùng một ngày cuối tuần: buổi sáng chụp, buổi chiều hỏi mọi người muốn giữ gì. Phần chọn vật và buổi chia tay có thể làm cùng một tối.
Điều quan trọng nhất trong bảng là mốc đầu tiên. Hầu hết những lần anh chị em giận nhau vì đồ đạc nhà cũ đều bắt đầu từ việc một người tự dọn, tự cho, tự bán mà người khác không được hỏi.
Chọn vật mang theo: bốn câu hỏi trước mỗi món
Món này có chuyện đi kèm không? Cái ghế đẩu bà ngồi nhóm bếp có chuyện. Cái ghế nhựa mua năm ngoái thì không. Ưu tiên món mà khi cầm lên, ai trong nhà cũng kể được một câu.
Nhà mới có chỗ cho nó không? Một bộ tủ thờ hay bộ bàn ghế gỗ lớn mang về căn hộ nhỏ có thể thành gánh nặng. Nếu không có chỗ, chụp kỹ và ghi chuyện của nó, rồi để người khác dùng tiếp.
Có ai trong nhà cần nó hơn mình không? Đôi khi một món có ý nghĩa với người em hay người cháu hơn với mình. Hỏi trước khi nhận.
Nó có thay được bằng một phần nhỏ hơn không? Không mang được cả cái tủ thì giữ tay nắm hoặc ổ khoá của nó. Không giữ được cả cái cổng thì giữ cái then cài. Phần nhỏ giữ được ký ức mà không chiếm chỗ.
Mình giữ vì thương hay vì sợ quên? Nếu chỉ vì sợ quên, một tấm ảnh và một đoạn ghi chú là đủ thay thế. Nếu vì thương, thì mang theo, dù nó không đẹp.
Những phần của chính căn nhà có thể xin giữ
Ngoài đồ đạc, một phần nhỏ của chính căn nhà mang theo được thường quý hơn mọi món khác, vì nó là căn nhà thật chứ không phải thứ để trong nhà. Nếu nhà bán, phải hỏi người mua trước khi tháo; nếu nhà phá dỡ, hỏi chủ đầu tư hoặc đơn vị thi công. Những thứ hay được giữ:
- Một viên gạch lát nền có hoa văn, hoặc viên gạch ở chỗ ai cũng nhớ.
- Tay nắm cửa, then cài, ổ khoá cổng.
- Một đoạn khung cửa có vạch đo chiều cao trẻ con, nếu cửa sẽ bị phá bỏ.
- Một viên ngói, một mảnh gạch thông gió hoa văn.
- Một ít đất trong sân, một cành giâm hay hạt giống của cây trong vườn để trồng lại ở nhà mới.
- Tấm biển số nhà nếu không còn dùng, khi được phép giữ.
Mỗi món giữ lại nên gắn kèm mẩu giấy ghi nó lấy từ đâu trong nhà, ngày nào, ai tháo. Sau vài năm, một viên gạch không ghi chú chỉ còn là một viên gạch, và lần chuyển nhà sau rất dễ bị bỏ đi.
Khi tự tháo, làm cẩn thận và nhờ người có kinh nghiệm nếu đụng tới cửa, tường hay mái. Đừng tháo những phần làm ảnh hưởng tới kết cấu khi nhà còn người ở hoặc chưa tới ngày phá dỡ, và đừng để trẻ con trèo lên đống vật liệu cũ.
Nói chuyện với cha mẹ già khi phải rời nhà
Để cha mẹ dẫn đường. Hỏi cha mẹ muốn làm gì trong những tuần cuối, thay vì đưa ra kế hoạch sẵn. Có người muốn đi thăm hàng xóm cũ từng nhà, có người chỉ muốn ngồi ở hiên mỗi chiều.
Đừng vội dọn đồ của cha mẹ. Người lớn tuổi thường muốn tự tay xếp đồ của mình, dù chậm. Làm thay quá nhanh dễ khiến họ thấy mình bị gạt ra khỏi chính căn nhà của mình.
Hỏi chuyện, đừng chỉ an ủi. Câu “nhà mới tiện hơn mà” ít giúp được gì. Câu “hồi bố mẹ mới về đây, nhà trông thế nào” mở ra chuyện, và chính việc được kể giúp người lớn tuổi nhẹ lòng hơn.
Nếu có người đã khuất từng sống ở đây. Căn nhà có thể gắn với ông bà hay một người thân đã mất. Nhắc tới họ nhẹ nhàng, như để một tấm ảnh của họ trong bữa cơm cuối, hỏi cha mẹ có muốn giữ món đồ nào của người đó. Không cần nghi thức gì phức tạp.
Chuẩn bị chỗ quen ở nhà mới. Đặt chiếc ghế quen, cái quạt cũ, tấm ảnh cũ ở nhà mới đúng như vị trí bên nhà cũ nếu được. Một góc quen giúp cha mẹ có chỗ bám vào trong những tuần đầu.
Một buổi chia tay căn nhà cả nhà cùng làm
Buổi chia tay không cần cầu kỳ, chỉ cần có chủ ý: cả nhà biết đây là buổi cuối, và dành thời gian cho căn nhà thay vì cho thùng đồ. Một cách làm đơn giản:
- Chọn một buổi tối trong tuần cuối, khi phần lớn đồ đạc đã đóng thùng nhưng căn nhà vẫn còn chỗ ngồi.
- Nấu một bữa cơm bằng món cả nhà gắn với căn nhà này, ăn ở chỗ quen nhất, kể cả khi phải trải chiếu.
- Sau bữa cơm, cả nhà đi một vòng các phòng, mỗi người dừng ở một chỗ mình chọn và kể một chuyện ngắn.
- Ai muốn thì viết một dòng lên mảnh giấy, gom vào một phong bì ghi tên căn nhà và ngày, cất cùng sổ gia đình.
- Chụp một tấm ảnh cả nhà ở cổng hoặc bậc thềm, đúng chỗ những tấm ảnh Tết ngày xưa từng chụp.
- Khoá cửa lần cuối do người đã ở lâu nhất làm, nếu họ muốn.
Có gia đình thấy buổi này buồn, có gia đình lại thấy vui vì lâu lắm mới đông đủ. Không có cách đúng. Chỉ cần đừng để ngày cuối trôi qua trong cảnh mỗi người vác một thùng đồ ra xe rồi về, không ai nói câu nào với căn nhà.
Tình huống: ông Tư ở Vĩnh Long và căn nhà ven sông
Ông Tư bảy mươi tư tuổi, căn nhà ven sông ở Vĩnh Long nơi ông sống hơn năm mươi năm nằm trong diện giải tỏa để mở rộng đường. Các con ông ở ba nơi, chỉ có hơn một tháng để chuẩn bị.
Người con gái út lập nhóm nhắn tin ngay hôm có thông báo, hỏi từng người muốn giữ gì. Nhờ hỏi sớm, hai anh em không tranh nhau bộ ván gỗ: người anh nhận bộ ván, người em xin cái cối xay bột ông dùng hồi trẻ. Ông Tư chỉ muốn giữ hai thứ: cái khoá cổng bằng đồng và vài nhánh mai giâm từ gốc mai trước sân.
Cô út hỏi đơn vị thi công xin giữ vài viên gạch tàu ở hiên, nơi ông ngồi uống trà mỗi sáng; họ đồng ý cho lấy trước ngày phá dỡ. Bữa cơm cuối, cả nhà ăn ngay trên hiên, ông kể chuyện năm nước lớn cả nhà ở trên gác ba ngày.
Ở nhà mới, mấy viên gạch tàu được lát thành một ô nhỏ trước cửa, đặt chiếc ghế của ông lên đó. Nhánh mai giâm đã ra nụ vào Tết năm sau. Ông Tư vẫn hay nói nhà mới không có sông, nhưng sáng nào ông cũng ngồi đúng chỗ đó uống trà, như ngày xưa ngồi trên hiên.
Những điều không cần làm
Không cần giữ hết mọi thứ. Giữ quá nhiều thì nhà mới chật, rồi đồ cũ lại thành gánh nặng phải dọn lần nữa. Một hai thùng đồ có chuyện là đủ cho một gia đình; phần còn lại đã có ảnh và ghi chú.
Không cần làm buổi chia tay hoành tráng. Thuê nhà hàng, mời đông người, làm thành tiệc thì mất đi chính căn nhà. Bữa cơm trong nhà, dù phải trải chiếu, có ý nghĩa hơn.
Không cần tranh luận về chuyện bán hay không trong buổi chia tay. Quyết định bán, giải tỏa hay đền bù đã xong ở chỗ khác. Mang chuyện đó vào bữa cơm cuối chỉ làm mọi người nặng lòng và lấn mất phần ký ức.
Không cần đăng công khai quá trình. Ảnh căn nhà sắp phá dỡ, ảnh cha mẹ ngồi buồn ở hiên, đăng lên mạng dễ thu hút bình luận của người lạ, không phải lúc nào cũng tử tế. Chia sẻ trong nhóm gia đình là đủ.
Không cần quay lại xem lúc phá dỡ. Có người muốn chứng kiến, có người không. Nếu cha mẹ không muốn, đừng rủ, và cũng đừng gửi ảnh căn nhà đổ nát vào nhóm gia đình khi chưa hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Có được tháo đồ trong nhà khi đã bán cho người khác không?
Chỉ những thứ đã thoả thuận được mang đi. Những thứ gắn liền với căn nhà như gạch, cửa, khoá thường thuộc về người mua sau khi giao, nên muốn giữ phải hỏi trước và tốt nhất là thoả thuận rõ trước ngày giao nhà.
Anh chị em cùng muốn giữ một món thì làm sao?
Hỏi sớm và nói rõ lý do của mỗi người. Nhiều khi chia được, như một người giữ món đồ, người kia giữ phần nhỏ hoặc nhận bản ảnh kèm câu chuyện. Nếu không chia được, để cha mẹ hoặc người lớn tuổi nhất quyết định.
Cha mẹ không muốn rời nhà cũ thì nên làm gì?
Đừng thúc ép bằng lý lẽ tiện lợi. Lắng nghe điều cha mẹ lo nhất, cho cha mẹ thời gian và quyền quyết định trong những việc nhỏ như xếp đồ, chọn vật mang theo, sắp chỗ ở nhà mới. Một góc quen ở nhà mới giúp nhiều.
Có nên tổ chức buổi chia tay căn nhà nếu cả nhà ở xa?
Nếu không về đông đủ được, có thể làm một cuộc gọi video lúc người ở nhà đi một vòng các phòng, mỗi người ở xa kể một chuyện. Không trọn vẹn như ngồi cùng nhau, nhưng vẫn hơn để ngày cuối trôi qua trong im lặng.
Nên giữ lại bao nhiêu đồ từ nhà cũ?
Không có con số chung, nhưng quy tắc dễ dùng là mỗi người chỉ mang theo những món có chuyện kể được và có chỗ ở nhà mới. Phần còn lại chụp ảnh, ghi chú, rồi cho, tặng, hoặc để người khác dùng tiếp.
Nhà phá dỡ có xin giữ lại được gạch, ngói không?
Thường được nếu hỏi lịch sự và lấy trước ngày thi công, vì vật liệu đó vốn sẽ bị đập bỏ. Hỏi người phụ trách công trình, nói rõ lấy bao nhiêu, lấy lúc nào, và tự lo an toàn khi tháo dỡ.